اسم سوره: الحج شماره شناسنامه: ۲۲
آدرس در مصحف: جزء ۱۷ بعد از سوره انبیاء و قبل از سوره مومنون
تعداد آیات: ۷۸ تعداد صفحات در مصحف عثمانی: ۱۰
چرا سوره به اسم حج نامیده شده است ؟
چون تعداد زیادی از آیات بطور مفصل در مورد احکام حج صحبت شده است.
موضوعات اولین و آخرین آیات سوره:
1_ شروع سوره دستور عموم مردم به تقوا و در مورد آمدن قیامت
۲ – ختم سوره بر دستور به نماز، زکات، جهاد فی سبیل الله، و توکل به بهترین یاریگر و مولای واقعی
سؤالات آیات ۱-۵
۱ _ ارتباط بین تذکر به تقوا و ذکر حادثه‌ی قیامت چیست؟ رابطه دو طرفه وجود دارد:
الف- تقوا وسیله بسیار مؤثر برای نجات از هلاکت در هنگامه‌ی قیامت می‌باشد.
ب_ فهم ویقین وجود چنین صحنه‌ی هولناکی، باعث تقویت تقوا می‌گردد.
2_ سه مورد از وضعیت انسانها در هنگامه‌ی رخ دادن قیامت با استناد به آیه ۲ سوره حج بیان کنید .
الف -فراموش کردن زن شیرده کودک شیرخوارش از ترس جان
ب- سقط جنین هر حامله‌ای(انسان یا غیر انسان)از ترس و وحشت
ج _از دست رفتن تعادل انسانها از وحشت
۳ – چرا بعضی از انسانها در مورد الله و صفات او بدون علم جدل می‌کنند؟
بخاطر پیروی از شیطان سرکش متمرد
۴ – آیا ما مجبور هستیم تابع هوای نفس و وسوسه‌های شیطان گردیم؟ با دلیل جواب دهید.
خیر انسان می‌داند که جریان چیست و خداوند هم اتمام حجت کرده است و در آیه مبارک بصورت شرط و جواب شرط بیان نموده است:
من تولاه فانه یضله کسی که دنباله رو شیطان باشد و او را ولی خودش قرار دهد تکلیفش مشخص است که به چه مسیری ختم می‌شود
۵ _ بسیاری از مردم یقین به زنده شدن بعد از مرگ و حساب و کتاب ندارند. به نظر شما علت چیست؟ و در این مقطع خداوند چگونه به آنها جواب میدهد؟
عدم باور به قدرت مطلق خداوند که بتواند اجساد پوسیده و باد برده و….دوباره همچون اول زنده کند چون این افراد خدا را مثل انسان می‌پندارند که چنین چیزی برایش امکان ندارد.
خداوند با برجسته کردن مراحل خلقت انسان از کوچکترین اجزاء او به چنین تفکراتی پاسخ میدهد خصوصا در اولین مرحله خلقت از خاک که برای او بسیار ساده است و هیچ محدودیتی در هر کاری که اراده کند ندارد.
یاایها الناس ان کنتم فی ریب من البعثآیه ۵
آیات 6_15
1_ خداوند در آیه ۸ سوره حج باز هم از مردمانی که بدون هیچ دلیل و مدرکی در مورد الله و قدرت او در زنده کردن انسانها در قیامت بحث و جدل بی‌فایده می‌کنند، صحبت می‌کند.
به نظر شما چه پیامی برای ما دارد؟ و چه نتیجه‌ای برای چنین کسانی وجود دارد؟
2_در آیه ۱۱ سوره حج خداوند وضعیت عبادت بعضی از انسانها را به تصویر می‌کشد که آنها در شک و دو دلی نسبت به خداوند انگار در پرتگاه ایستاده‌اند.
ویژگی بارز آنها چیست که خداوند آن را به عنوان خسران مبین معرفی کرده است؟
آیا در جامعه کنونی چنین افرادی وجود دارند؟ آیا چنین ویژگی در ما وجود دارد؟
3_ در آیات ۱۲ و 13سوره حج خداوند معبودان افراد متکبر خودخواه را معرفی می‌کند که بی خاصیت هستند و قادر به سود و ضرر رساندن به کسی نیستند.
به نظر شما چرا بسیاری از انسانها تابع چنین معبودانی هستند هرچند که عاقل می‌باشند و از درجات عالی علمی برخوردارند؟
۴ – خداوند بعد از بیان وضعیت مشرکان و متکبران و استدلال وجود قیامت و محشور شدن انسانها در آن، بحث از اهل بهشت و مومنان می‌کند و در آخر می‌فرماید: “ان الله یفعل ما یرید” چه پیام‌هایی می‌تواند داشته باشد؟
5_ در آیه ۱۵ صحنه‌ی خشم شدید کافران از توجه خاص خداوند به رسول مکرمش نمایان است تا جایی که خداوند به آنها می‌گوید اگر خود را حلق آویز کنید و بمیرید باز هم خشمتان تمام نمی‌شود.
به نظرتان این از کدام مشکل قلبی و اجتماعی سرچشمه می‌گیرد و آیا ما نسبت به کسانی که مورد توجه خاص خدا و بندگان او قرار دارند چنین احساس داریم؟
آیات ۱۶-۲۳
1_ در کلام و محاورات بسیاری از مردم برای توجیه کار خود یا فرزندانشان همواره شنیده می‌شود که:
خدا ما را یا بچه‌های ما را هدایت نکرده و از این قبیل استدلال‌های بی اساسی که مقصر اصلی را خدا می‌دانند !
جواب قران چیست؟
2_ همواره در طول تاریخ انسانها در گروه‌های مختلف فکری، دینی و مذهبی علیه همدیگر موضع‌گیری و حتی جایگاه همدیگر را در قیامت تعیین می‌کنند.
خداوند چگونه این مساله را برای ما روشن می‌گرداند؟
3_ خداوند در آیه ۱۸ سوره حج که یکی از آیات سجده تلاوت می‌باشد، صحنه‌ی زیبای سجده‌ی تمام مخلوقات خودش را از زمین و آسمان و تمام جنبندگان و بی‌جانان حتی کوه‌ها و بسیاری از انسان‌های مشتاق را به تصویر کشیده است.
در اواخر آیه می‌فرماید : “و من یهن الله فماله من مکرم”
چه درس مهمی به ما میدهد؟
۴ _ آیات 19_23 به وضعیت دو گروه مهم انسانها در قیامت می‌پردازد.
چه فایده‌ای برای گروه‌های مختلف در این دنیا دارد؟
۵ – با توجه به الغنی و الحمید بودن خداوندی که بی‌نیاز از همه مخلوقات است وکل جهان هستی نیازمند اویند، چرا در جای جای قران از عابدان، ساجدان و مؤمنان تکریم می‌کند ولی کفار و مشرکان را توبیخ می‌کند؟
آیات ۲۴-۳۰
۱-خداوند امتیاز همه‌ی مسلمانان در فریضه حج، از هر قوم و نژاد یکسان قرار داده است.
چرا بعضی از حاجیان بعد از برگشت از حج مثل قبل خود را برتر از دیگران می‌پندارند؟
عوامل مختلفی دخیل هستند ولی بطور کلی یا اینکه فرد حاجی خالصانه بخاطر رضای الله به حج نرفته است که فایده اش را ببرد و در واقع هدف از رفتن درک نکرده است و یا اینکه بعد از برگشت به جمع و جامعه‌ی قبلی دچار فراموش عهد و پیمانش شده و همرنگ جماعت گشته است.
2_ منافعی که خداوند برای حاجیان ذکر کرده است، چست؟
منافع گوناگون مادی و معنوی شامل می‌شود.
نمونه مادی: همچون خرید و فروش، قراردادهای اقتصادی، سیاسی، نظامی و…….آشنایی با فرهنگهای مختلف و تبادل تجربیات و……..
نمونه معنوی: کنفرانس‌ها‌ی جهانی، رسیدن به تقوا، توحید، ذاکر شدن و…….
3_ آیا هدف از قربانی سیرکردن فقراست؟
با توجه به آیه ۲۸ سوره حج و تاکید خداوند بر ذکر و یاد الله هنگام قربانی حیوانات، و همچنین سفارش به خوردن گوشت قربانی خود و دادن به فقیر (فکلوا منها واطعموا البائس الفقیر) می‌فهمیم هدف اصلی خالص کردن نیت‌ها در عبادات و نذر و نیازهاست. در واقع انجام همه‌ی شعائر برای رساندن حاجی به مقام توحید و دور کردن آنها از شرک است.
۴ – “ولیطوفوا بالبیت العتیق” چه درس بزرگی به ما میدهد؟
تنها یک محور برای گروه‌های مختلف انسانها متصور است. هیچکس نمی‌تواند امتیازات مادی و دنیوی خود را به رخ دیگران بکشد. طواف به دور اولین خانه‌ای که همیشه بوده و است ( اول بیت وضع للناس ببکه مبارکه ) نماد یکتاپرستی برای کل انسانها در سراسر جهان است.
5_ تعظیم و بزرگداشت اوامر و محرمات الهی از جمله سبب هایی است که باعث جلب خیر و برکت خاص از جانب پروردگار مهربان می‌گردد.
آیا شاهد چنین برکت مادی و معنوی در زندگی کسانی که دارای این ویژگی می‌باشند، هستید؟
آیات ۳۱-۳۸
۱-خداوند در آیه31 حج چگونه وضعیت یک مشرک را به تصویر می‌کشد و چرا؟
خداوند همچون فرد مشرکی را به فردی که از آسمان به زمین سقوط کرده تشبیه می‌کند ( خره من السماء) که پرندگان گوشتخوار از هر سو برای خوردن گوشت بدن او می‌آیند
و یا اینکه باد شدید او را به جای دور دست پرت کند.
تصورش هم وحشتناک است!
چون چنین افرادی در واقع خود را از مکان امن الهی به ته دره ها پرت کردند یعنی از مکان عالیرتبه‌ی ایمان به پائین‌ترین مکان یعنی شرک سقوط کردند!
2_ قربانی توسط حجاج از شعائر بزرگ الهی محسوب می‌گردد هدف چیست؟
خداوند آن را از تقوای قلبها می‌شمارد و کسی که خالصانه به نام الله و برای الله قربانی کند، به هدف که همان تقوا باشد، رسیده است.
۳- مخبتین چه کسانی هستند که خداوند به آنها بشارت داده است؟( و بشرالمخبتین….)
آنها چهار ویژگی منحصر به فرد دارند:
الف – الذین ذکر الله وجلت قلوبهم
ب- و الصابرین علی ما اصابهم
ج – والمقیمی الصلوه
د- و مما رزقنهم ینفقون
۴ – خداوند قربانی کردن شتران فربه را بطور خاص از شعائر الهی معرفی نموده است چه پیامی دارد؟ ( والبدن جعلنا لکم من شعائر الله)
شتر فربه یکی از حیوانات گرانقیمت و گرانقدر به شمار می رود. خصوصا نزد اعراب.
وقتی بخاطر رضای الله و به نام او چنین کالای ارزشمندی قربانی شود، ارزش خیلی زیادی دارد. ضمن اینکه خداوند به قربانی کننده سفارش می‌کند تا خودش هم از گوشت قربانی استفاده کند و به فقرایی که عزت نفس دارند و در خواست نمی‌کنند و هم درخواست کنندگان بدهد.
۵- خداوند بعد از دستور به قربانی شتر فربه یادآور می‌شود که گوشت و خون شتر به او نمی‌رسد. منظور چیست؟
در واقع الله اعلام می‌کند نیازی به ریختن خون و گوشت قربانی ندارد ولی مساله مهم تقوا و پرهیزگاری شماست که به خداوند می‌رسد وقتی به خاطر او و به یاد او و نام او انجام و ظیفه شود.
آیات ۳۹-۴۶
۱ – یکی از موارد مهم اجازه جنگ با دیگران چیست و خداوند چه وعده‌ای داده است؟
خداوند در سوره حج آیه ۳۹ و ۴۰ به مظلومینی که مورد ظلم دیگران واقع شده‌اند، اجازه‌ی دفاع از خود و جنگ علیه ظالم را میدهد آنهایی که از خانه و کاشانه خود بیرون رانده می شوند و خودش وعده‌ی پیروزی به آنها داده است.
قاعده طلایی “ولینصرن الله من ینصره” را هیچوقت فراموش نکنیم.
همیشه طرفدار حق باشیم و در برابر ظالم بی تفاوت نباشیم.
2_ افرادی که خداوند به آنها قدرت و مسئولیت میدهد چه ویژگی باید داشته باشند؟
الف – اقاموا الصلوه ب – و اتوا الزکاه ج- أمروا بالمعروف د – نهوا عن المنکر
در واقع چهار مسئله اساسی در دستور کار‌شان باشد.
الف – ارتباط خود و دیگران را با الله بوسیله اقامه نماز و آباد کردن مساجد تقویت کنند.
ب – کار و تلاش و اقتصاد جامعه را سر و سامان دهند تا در سایه ثروت تولید شده و ایمان مردم در قالب زکات و صدقات به نیازمندان جامعه یاری رسانند.
ج – تشویق و ترغیب به نیکی‌ها سرلوحه کار خود قرار دهند تا افراد جامعه به کارهای خیر ونیکی‌ها روی آورند.
د – با توجه به حضور همیشگی شیطان، در صورت وجود منکرات و ظلم و ستم و ترویج باطل و شرک، به شیوه‌های مختلف و موثر از آن جلوگیری نمایند و نتیجه کار را به الله واگذار کنند.
-۳ خداوند به پیامبر عزیزمان محمد مصطفی صلی‌الله علیه و آله و سلم یادآور می‌شود اگر قومت تو را تکذیب نمودند، دیگر پیامبران گذشته نیز چنین بودند. چه پیامی به ما میدهد؟
خداوند تا قیامت این پیام میدهد که همواره هر دعوتگر مخلص در معرض تکذیب، توهین و اذیت گروه‌های مخالف قرار دارد. و این روال طبیعی برای مسیر یک فرد الگو و دعوتگراست. پس نباید صحنه را خالی کرد و زیاد غصه دار شد. باید کارکرد و نتیجه را به الله سپرد.
۴ _ جامعه‌ای که مردمش ظالم و ستمگر باشند چه سرنوشتی دارند؟
با توجه به آیه ۴۵ سوره حج، خداوند وضعیت چنین جامعه ای را اینگونه به تصویر می‌کشد که همه‌ی آنها را هلاک خواهیم کرد طوری که چاه‌های پرآبشان و خانه‌ها و قصرهایشان بی صاحب گشته است.
۵- چرا خداوند انسانها را به سیر و سیاحت در زمین تشویق می‌کند؟
تا با دیدن، شنیدن و فکر کردن به حقایق برسند و سرگذشت ظالمان وستگران را ببینند و بشوند تا عبرت بگیرند
تا با جهان هستی بیشتر آشنا شوند و قدرت و عظمت الهی را بهتر درک کنند و…..
والله اعلم بالصواب
فاطمه شاکری