افلا یتدبرون القرآن، ۲۴ محمد

(أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها ( محمد/۲۴)
آیا در قرآن تدبّر نمی کنند یا این که بر دلهائی قفلهای ویژه‌ای زده‌اند؟
الف. معنای لغوی:
الف. (تَدَبُر):
ابن فارس: دال، باء و راء(دبر) بمعنای پایان چیزی است.
وتدبر: بررسی وتوجه به عواقب ونتایج آن از تمامیابعاد وجوانب آن.
ابن عاشور: وقتی گفته میشود در قرآن تدبر میکنند،یعنی در دلالت قرآن تامل میکنند،
که دو معنا دارد:
-۱ تدبر کردن جزییات آن، یعنی مقاصد و اهدافی که آن آیات به آنها منتهی میشود.
-۲ تامل کردن در بلاغت قرآن، و اینکه این کتاب از نزد خداوند است، و آنکه برای ما آورده (پیامبر) صادق است .
مفاهیم کلمه تدبر:
-۱ بغوی: نگاه کردن در عاقبت امر و پایان آن
-۲ زمخشری: تامل نمودن در سرانجام و انتهای شیء، وتدبر کردن در قرآن به معنی
تامل در معانی آن و بصیرت در آن است.
-۳ رازی: تدبیر و تدبر به معنی دقت کردن در ورای امور و سرانجام آنهاست.
-۴ شوکانی: وقتی گفته میشود در فلان چیز تدبر کردم، یعنی در عاقبت آن تفکر و تامل نمودم. وتدبیر یعنی اینکه انسان مساله اش را چنان تحلیل و بررسی کند که گویا آخر و عاقبت آن را میبیند.
۵-آلوسی: اصل تدبر یعنی تامل و تفکر در خفای امور و سرانجام آنها. همچنین به معنی تامل در اصل وحقیقت آن شیء و اجزای آن یا پیشینه آن و اسباب آن یا متعلقات و سرانجامش میباشد.
-۶ابن عاشور: نگاه عقلانی کردن در دلالت های دلایل است. و اصل آن از دقت نمودن در چیزی است که شخص در نگاه اول به آن پی نمیبرد.
-۷تفکر و کنکاش ذهن و واکاوی داشته های ذهنی و عقلی ما
-۸سنجیدن و عاقبت اندیشی در مورد چیزی و تنظیم و طرح ریزی کردن
-۹تفکر همه جانبه درمورد چیزی، و مقایسه دانش ابتدایی ذهن و فرایند پس از اندیشیدن
-۱۰تفکر عمیق برای کشف تمامی ابعاد پیدا و پنهان یک مسئله
فرق بین تدبر، تامل، وتفکر:
تدبر: از کلمه دَبِرِ(فتح دال وکسر باء و راء ) یا از کلمه دُبُر (ضم دال وباء و راء): به معنیعاقبت اندیشی است یعنی توجه به عاقبت و پشت ماجرا داشتن
تأمل: از ریشه “أمل”، وبه معنای آرزو می باشد یعنی به نوعی توجه به امید وآرزوی یک چیز داشتن (امیدواری)
تفکر : از ریشه “فکر”، وبمعنای حرکت، تکاپو است یعنی به حرکت انداختن ذهن رویموضوع ومطلب (پردازش داده ها)
ب) (قلوب):
ابن فارس: قاف، لام، باء (قلب)دارایدو اصل می باشد:
-۱ خالص وشریف بودن چیزی
-۲ برگرداندن چیزی از جهتی به جهت دیگر
ج) (اقفال):
ابن فارس: قاف، فاء، لام (قفل) بمعنای سختی وشدت در چیزی
ب. برداشتهایی از آیه:
-۱ چون درآیات پیشین این آیه بحث از منافقین است که در میدان عمل سست شدند وبرای پیکار و قتال مهیا نشدند، پس منظور آیه این می باشد که منافقین چرا در آیات قرآن و کلام خدا به خوبی نمی اندیشند و بررسی نمی کنند
تا دل هایشان به راه حق متمایل گردد، و وارد مرحله ی عمل شوند. پس حتما بر دل هایشان قفل هایی ازجنس غرور و هوی و هوس و خوش گذرانی زده شده است که نمی گزارد خوب بیندیشند و عمل کنند.
-۲ در آیه قبل بحث از کسانی است که خداوند آنها را لعنت کرده است لذا خداوند گوشهایشان را (ازشنیدن حق) کر و (جشمانشان را ازدیدن راه هدایت وسعادت ) کور کرده است.
-۳ قرآن تنها برای خواندن نیست بلکه باید درتکتک آیات آن تدبر و بررسی کرد. چون قرآن درس درست زندگی کردن است و زندگی چیزی جز اعمال ما نیست. پس قرآن برای انجام دادن و عمل کردن است، نه فقط خواندن ظاهری. البته زمانی می توانیم قرآن را برنامه ی عمل خویش سازیم که قفل های دلمان را باز کنیم قفل هایی ازجنس
خوش گذرانی، هوی و هوس، گناه و…
-۴ خداوند قرآن را نازل کرده تا بندگانش بوسیله آن راه و روش نیک زندگی کردن ،و راه رسیدن به سعادت را از آن دریابند، از طرفی خدا قرآن را به عنوان شفا دهنده ی قلبها معرفی کرده، و تنها راه کشف و درک حقیقت قرآن تدبر در قرآن است چرا که در ظاهر آیات قرآن از همان حروف و کلماتی تشکیل شده که اعراب صحبت میکنند. پس با نگاه کردن سطحی به آیات قرآن و تنها قرائت و یا حتی ترجمه تحت الفظی نمیتوان به حقیقت آیات و آن چیزی که مقصود خدا است، و شفای دلها در آن وجود دارد پی برد.
-۵ حقیقت انسان همان روح و قلب اوست، در واقع آنچه حقیقت را در میابد و در مورد آن به قناعت میرسد قلب است، پس لازمه ی تدبر، داشتن قلبی پاک و سالم از امراض شایع قلب مانند کبر، حسد، و سایر رذایلی است که قلب را تاریک میکند، در واقع این بیماریها چنان قلب انسان را میپوشاند که گویی قفلی بر در قلب زده اند و اجازه ی ورود حقیقت به آن را نمی‌دهند. پس باید با قلبی پاک و دور از رذایل در قرآن تدبر کنیم تا حقیقت آن را دریابیم.
-۶ تفکر و تدبر بیشتر، انسان را به شناخت بیشتری می رساند و شناخت بیشتر باعث تقویت ایمان می شود، انسان باید خودش را در معرض شنیدن آیات خدا قرار دهد، یا آیات خدا را بخواند تا بفهمد خداوند چگونه خود را معرفی کرده است.
-۷ خداوند در آیات متعددی می فرماید: إنَّ فی ذلِکَ لِآیاتٍ لِقومٍ:یَسمَعون یَذَّکَّرون یعقلون یتفکرون خداوند همه ی این ها را از ما میخواهد، و بر کسی که از کنار آیات بی توجه بگذرد خرده می گیرد.
از طرفی در تعریف و تمجید “عباد الرحمن”فرموده است که:بندگان واقعی خدا کسانی هستند که وقتی متذکر میشوند به آیات خدا، مثل کور و کر با این آیات برخورد نمی کنند، می بینند، می شنوند، تفکر می کنند.