مقدمه
تربیت در سایه ی اسماء الحسنی
تربیت چیست؟ با چه روشی می توان آسان ترین و کارآمدترین نوع تربیت را عملی کرد؟
تربیت به معنی رشد و پرورش دادن است. هم چنین ریشه ی این کلمه از رب است.
شناخت و رشد استعدادهای طبیعی یک فرد از ابتدا تا رسیدن به کمال را تربیت می گویند.تربیت فرآیندی است که از طرف مربی بر متربی بوسیله ی یک سری برنامه با تعیین هدف انجام می گیرد و میزان موفقیت این پروژه به عوامل اساسی فوق بستگی دارد.
به یقین وقتی باران در فصل مناسب بر زمین مناسب ببارد، نتیجه ی آن با ریزش باران در تابستان، در شوره زار و در صخره سنگ ها، فرق می کند.تربیت یک جریان است که از دوره ی جنینی تا آخر عمر را دربرمی گیرد و هیچ گاه انسان بی نیاز از آن نخواهد بود. هم چنانکه یک دانه ی گندم از بدو کاشتن تا برداشت، نیازمند یک کشاورز برای رساندن آن به کمال است تا تمام سعی و تلاش خود را در فراهم کردن مواد و شرایط مورد نیاز آن به کار گیرد و همه چیزهایی را که رشد دانه را به خطر می اندازد، از آن دور سازد.
درمقاله ی “چگونه مغزها را متفکر سازیم؟”، ضرورت تربیت نسلی متفکر را با استناد به آیات قرآن مجید مبنی بر فواید زندگی متفکران و ضررهای جاهلان و بی خردان و هم چنین روش های متفکر شدن را متذکر شدم.
هم چنین درمقاله ی دیگری تحت عنوان “ضرورت مدارسه ی أسماءالله الحسنی”، بهترین، سالم-ترین و با کیفیت ترین نوع تربیت برای نونهالان عزیز، کاشت بذر توحید اسماء و صفات الهی در قلب و روح و روان آن ها معرفی شد. و در این مقاله به چگونگی چنین تربیتی می پردازیم تا بتوانیم بر اساس الگویی کاربردی حرکت کنیم. « ان شاء الله»
پس از بیان تعریف تربیت، اکنون به موضوع مورد بحث «تربیت در سایه ی اسماء الله الحسنی» می پردازیم.چرا و چگونه ما می توانیم به چنین تربیتی دست یابیم؟ مزیت آن بر روش های موجود آموزشگاه های تعلیم و تربیت کنونی چیست؟
اسامی موجود در سوره ی حمد، مهم ترین و اساسی ترین نوع تربیت را برای هر مقطع سنی و موقعیتی در بردارد. به همین دلیل قرائت حداقل هفده مرتبه در روز برای یک مسلمان، به عنوان تکلیف، یادآوری اهمیت مفاهیم آن ها را به ما می آموزد. و در نهایت موضع گیری مخاطب در قبال آن، یعنی: «ایاک انعبد» را یادآور می شود که فقط به خاطر تو ای الله و ای رحمن و ای رحیم و یا رب و یا مالک……. تنها و تنها برای تو زندگی می کنیم. و در این مسیر که برای رسیدن به کمال و قرب الهی، شیطان و سربازانش از (جن و انس) و البته هوای نفس پیوسته در کمین اند، تنها از خودت کمک و یاری می طلبیم ……«ایاک انستعین» تا بتوانیم از راه سالم به هدف برسیم.
بر این اساس، نیاز است هر پدر و مادری حداقل شناختی، نسبت به اسم های پنج گانه سوره حمد داشته باشند، اهل ایاک انعبد و ایاک انستعین باشند، تا از ابتدای کار تربیت، آمادگی آن را برای تبدیلِ بذرهای خود به دانه های کامل، داشته باشند.
با این حساب وقتی پدر برای رشد جسمی فرزندش از دوره ی جنینی با شناخت صحیح پروردگارش غذایی جز غذای حلال، به خانه نمی آورد و مادر با فهم درست از رب خود، قدم به قدم برای پرورش جنین خود از تمام موانع رشد، کناره گیری می کند و همه ی مواد مادی و معنوی لازم او را تأمین می کند، اساس و بنیان به درستی نهاده می شود.
همین فرزند وقتی به دنیا آمد، نیاز به رشد همه جانبه ی جسمی و روحی دارد که توسط پدر و مادر به عنوان اولین مربیان اصیل یعنی والدینی که خود، «رب العالمین» را به درستی شناخته اند، روز به روز رشد می کند.
او از همان روزهای اول زندگی رحمت واسعه ی الله را در آغوش پرمحبت مادر و تغذیه با بهترین غذا یعنی شیر مادر، درمی یابد. او مالکیت خداوند را در کنترل و نگهداریش از آسیب های جسمی توسط پدر و مادر و حمایت پدر از مادر درک می کند. او بزرگ و بزرگ تر می شود و پیوسته با رب العالمین ارتباطی تنگاتنگ دارد. چراکه خالقش وظیفه ی پرورش او را بر عهده-ی والدینش گذاشته است تا از نهال نورسیده به نحو احسن مراقبت نمایند.
آری یک نوزاد و یک کودک به طور فطری کاملاً با خالقش در ارتباط است. با تمام وجود آمادگی رشد همه جانبه ی جسم و روح را دارد. این جاست که نقش مهم و اساسی والدین برجسته می گردد و طبق حدیث رسول الله (صل الله علیه و سلم) او را بر اساس دین خود پرورش می-دهند.
اصل و پایه ی هر نوع تربیتی از ارکان اصلی یعنی خانواده شروع می شود و خانه به عنوان مهم-ترین آموزشگاه تعلیم و تربیت از جایگاه ویژه ایی برخوردار است.
در امر تربیت توجه به ارکان آن یعنی مربی، متربی، برنامه، محیط آموزش و پرورش و روش کار، از نیازهای اولیه و اساسی یک تربیت موفق بشمار می رود.
اگر خانواده بتواند محل مطمئنی برای رشد دادن فرزندان عزیز خود، در سایه ی اسماءالله الحسنی به وجود آورد، نور علی نور است. چون دوران طلایی تربیت، یعنی شش یا هفت سال اول زندگی، بیش ترین فرصت و زمانیست که در اختیار آن قرار دارد.
و اگر به دلایلی نتوانند، بهتر است فرزند خود را از چهار سالگی به طور مستمر حداقل روزی۱ تا ۲ ساعت به آموزشگاه هایی که روش کار آن ها بر تربیت معنوی استوار است، ببرند تا کودک از تأثیر اساسی این دوران عقب نیفتد. ولی اکیدا توصیه می شود، والدین بیشترین تمرکزشان در اوقات فراغت، در حین کارهای خانه و بازی با آن ها، بر پرورش فرزندشان بر اساس توحید اسماء و صفات باشد.
اسم هایی که قبل از مدرسه مناسب است با برنامه کار شود، به قرار زیر است:سوره حمد، معوذتین و توحید را به روش کودکانه و استفاده از اشعار و قصه های زندگی روزمره و ربط دادن به الله، رب، رحمان، رحیم، مالک و احد و صمد، مهم ترین و اساسی ترین صفاتی است که اگر زندگی کودک بر پایه آن بنا شود، شخصیت برجسته ایی در نهاد او رشد خواهد کرد که در طوفان های حوادث زندگی تا زمان مرگ، محکم و استوار خواهد بود. « إن شاء الله»چگونه این تأثیر شگرف در زندگی چنین فردی رخ خواهد داد؟
وقتی مادر، کسی که پیوندی ناگسستنی با او دارد و دلیلی برای محبتش نمی خواهد، قدم به قدم هم راه و هم یار فرزندش است، با او می خندد، با او می گرید، رحم و شفقتش سر تا پای جگرگوشه اش را فرا گرفته است، او هر آن چه برای رشد جسمی و اخلاقی و روحی دلبندش لازم و ضروری باشد، انجام می دهد و هر آن چه موانع رشد اوست را از او دور می گرداند، یعنی به مقتضای اسم رب کار می کند، دیگر چنین مادری می داند که نباید همیشه طبق دل خواه کودکش حرکت کند، چون در آینده این کودک قدرت تحمل شنیدن نه را نخواهد داشت و یک فرد خودخواه و متکبر بار خواهد آمد. نه گفتن را به او یاد می دهد تا بتواند در برابر شیطان و شیطان صفتان و هوای نفس نه بگوید.
این مادر از تدبر و تفکر بر اسم رب یاد گرفته که یک مربی واقعی دارای صفت رحمانیت و مالکیت است. با رحمت و شفقتش قدم به قدم با تأنی به نهال خود آب و غذا می دهد و ضررها را از او دور می کند و با مالکیتش او را کنترل می کند. او را به حال خود رها نمی سازد، بلکه پیوسته در راستای رسیدن به مقصد، به او کمک می کند و مراقب اوست. با تشویق های به جایش او را امیدوار می کند تا در مسیر رضایت خالقش حرکت کند و با تنبیه گاه گاهش او را متوجه شیطان می سازد تا دشمن حقیقی و آشکار خود را فراموش نکند.
احدیت و صمدیت الله را در عمق جان فرزندش نهادینه می کند. پدر و مادر، خود الگوی تمام نمای باور به خدای یگانه هستند. دستور در خانه ی آن ها فقط دستور الله است. در هر مناسبتی و هر موقعیتی با هم مشورت می کنند و نظر الله و رسولش را انتخاب می کنند. نظر خودشان و نظر مردم در برابر نظر الله و رسولش اهمیتی ندارد. کودک چنین خانواده ایی، عملاً توحید را لمس می کند. وقتی او مریض می شود، والدینش علاوه بر دارو و درمان، همواره طلب شفا از رب العالمین می کنند و ترسی از بیماری ندارند. چون می دانند خداوند قدیر و رحیم است.
اگر او بخواهد، خیلی زود مشکل را برطرف می کند. پس به او متوسل می شوند و اگر به مشکل سختی برخورد کردند، هرگز به ندای شیطان و اطرافیان گوش نمی کنند که از غیر خدا، طلب حل مشکل کنند. آن ها کاملاً حکیم بودن الله را با جان و دل پذیرفته اند و می دانند خداوند حکیم هیچ کاری را بیهوده انجام نمی دهد. چه بسا در امر ناخوشایندی خیر نهاده باشد و برعکس. هم چنانکه خودش می فرماید: «وَعَسَىٰ أَن تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ وَعَسَىٰ أَن تُحِبُّوا شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّکُمْ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» ﴿البقره: ۲۱۶﴾
لیکن چه بسا چیزی را دوست نمی دارید و آن چیز برای شما نیک باشد، و چه بسا چیزی را دوست داشته باشید و آن چیز برای شما بد باشد، و خدا می داند و شما نمی دانید.
نکاتی که در تربیت بر اساس اسماء الله لازم است بیشتر دقت شود:
۱- انتخاب مربی
بهتر است از افرادی که قدرت ابتکار و نوآوری در آن ها بالا باشد و در علوم شرعی حداقل دیپلم داشته باشند، استفاده شود. و هم چنین ملتزم و معتقد به عقیده ی صحیح باشند. چنین مربیانی می توانند هر درسی را که تدریس می کنند، به جهان پیرامون و زندگی روزمره ی مخاطب ربط دهند و او را با مفاهیم درگیر کنند تا کاملاً در روح و روان کودک عجین گردد. ویژگی بارز دیگر مربی قدرت جذب مخاطب می باشد. در چنین زمانی است که تمام سخنان و اعمالش بر مخاطب تأثیر می گذارد.
۲- محتوای درس:
شایسته است برای اثبات اسم مورد نظر، از دلیل قرآنی استفاده شود، تا از همان کودکی بداند هر چیزی را نپذیرد. هم چنین برای جذاب کردن درس عقیده، از ادبیات و هنر استفاده شود تا با مخاطب قرار دادن عقل و روح دانش آموز، رشدی متوازن به وجود آید. استفاده از داستان های قرآنی و قصص الانبیاء و سیره ی بزرگان تاریخ و استناد به مطالب علمی و تاریخی، جهت تثبیت مفاهیم اسماء الله بسیار مؤثرخواهد بود. «إن شاءالله»
۳- محیط آموزش:
بهتر است محیط فقط محدود به کلاس و فضای بسته نگردد. تنوع در محیط جهت ایجاد نشاط، از ضروریات فرآیند تربیت است.
به خصوص که برای نهادینه کردن بسیاری از مفاهیم اسماء الله، لازم است به محیط اطراف خود بنگرند. مثلاً در بحث رحمن و رحیم باید مظاهر رحمت را با چشم سر ببیند و لمس کنند، یا در بحث خالق و قادر جلوه های خلقت در مخلوقات پیرامون خود ببیند و……
۴- روش تدریس:
بهترین روش تدریس، روش فعال است. طوری که برای مخاطب حتی اگر کودک باشد، ایجاد انگیزه کند. خودش برای درک مطلب بیندیشد، تلاش کند، صحبت کند، نقاشی بکشد، مثال بزند، احساساتش را با خدای خودش بیان کند و…
مربی برای بیدار سازی وجهت دهی به درونیات مخاطب، ابتکار عمل به خرج دهد و با سؤالات منسجم و با هدف، فکر و احساس او برانگیزاند.
بازی های جهت دار در تفهیم مفاهیم أسماءالله، از موارد ضروری و مکمل آموزشی است. مثلاً برای تفهیم سمیع و بصیر و قدیر بودن خداوند.
نمایش از داستان های موجود و یا ابتکاری در راستای تفهیم، از جمله موارد جذاب و ماندگار در ذهن مخاطب است که می تواند بسیار مؤثر باشد.
استفاده از فیلم هایی در راستای نشان دادن قدرت و رحمت و عظمت خداوند از جمله مسائلی است که شایسته است در روش تدریس از آن استفاده گردد.
۵- خانواده:
رکن اصلی تربیت از ابتدا تا انتها، خانواده است. هیچ گاه نباید نقش خود را به فراموشی بسپارند.
کودک در بهترین آموزشگاه ها، نیاز به همکاری والدین دارد تا بتواند به کمال برسد.
از ضروریات رموز موفقیت در تربیت بر اساس اسماءالله، هم گام بودن والدین در راستای آموزش و پرورش مربوطه است.
وقتی کودک در مدرسه و خانه مفاهیم متناقضی را مشاهده کند، شخصیت دو گانه ایی پیدا می کند و به همه چیز شک دارد. نه این را باور دارد و نه آن را….
به همین خاطر فرزندان که از سرمایه های گران قدر والدین می باشند، لازم است فدای کارهای خانه توسط مادر و کار اضافی برای کسب رفاه بیشتر، توسط پدر نگردند. آن ها به وجود خود والدین نیاز دارند تا در کنارشان به آرامش برسند. با آن ها بخندند و بازی کنند و هم گام با هم با پروردگار مهربانشان مأنوس گردند. رفتار و گفتار والدین نسبت به هم و اعضای خانواده، همسایه ها، بزرگترها و کوچکترها، و هم چنین عبادات فردی آن ها مظهری از أسماء رحمن و رحیم، غفور و کریم، حلیم و حکیم و رزاق و أحد و صمد و…. خداوند می باشد.
فردای قیامت از فراهم نکردن خواسته های اضافی فرزندان نخواهند پرسید، ولی از آشنا نکردن آن ها با خالق مهربانشان حتما سؤال خواهد شد.
۶- اخلاص و دعاء:
مؤثرترین عوامل تربیت، نیت خالصانه ی والدین، مربیان، طراحان و همه ی کسانی که در جریان فرآیند پرورش انسان ها نقشی دارند، می باشد.
وقتی کار، خالصانه باشد و بر اساس برنامه ی صحیح حرکت کند و دعاء و درخواست خاضعانه برای تأثیرگزاری آن بر مخاطب، پشتیبان برنامه باشد، امید بسیار زیادی است که خداوند آن را مؤثر گرداند.
– سخن در باب تربیت بسیار است. در آخر نکته ایی را یادآور می شوم شاید برای بعضی ها سؤال باشد؟!
افرادی که عمری از آن ها گذشته و از مرحله ی تربیت مؤثر خارج شده اند، چگونه می توانند با أسماءالله مأنوس شوند که تأثیر تربیت الهی بر زندگی آن ها حاکم گردد؟
برای جواب به چنین سؤالی فقط کافی است به سیره ی صحابه کرام برگردیم، کسانی که در بدترین دوران جاهلی بودند. چگونه با متخلق شدن به أسماء و صفات الهی و مأنوس شدن با کلام چنین خداوندی، کاملا تغییر کردند و از تبعیت شیطان به تبعیت الله و رسولش برگشتند.
خداوند التواب و الغفار و القادر و الرحیم، توان هر کاری را دارد. کافیست افراد بخواهند و حرکت کنند. بقیه ی کار توسط خودش انجام می گیرد.
در پایان از مسئولین مجله ترنم که این فرصت را به من دادند تا در باب تربیت بر اساس بهترین منهج، لحظاتی به آموخته ها و تجربیات خود برگردم، سپاسگزارم.
این فرصت را غنیمت می شمارم و به کسانی که دوست دارند، بهترین سرمایه گزاری را با سرمایه ی خود داشته باشند، این مژده را می-دهم.
پدران و مادران عزیز!
منهج آموزشی اسماء الله برای کودکان و نوجوانان عزیز به اذن الله و همکاری اساتید دلسوز در دست تدوین است. الحمدلله کتاب اول أسماءالله برای دانش آموزان کلاس اول در شرف مقدمات چاپ قرار دارد.
امید است با وجود الگوی آموزشی مدون، برای تربیت بر اساس أسماءالله بتوانیم با همکاری مربیان و والدین عزیز و صاحب نظران حوزه ی تعلیم و تربیت، گامی نو و استوار در تربیت جامعه ایی ایده آل برداریم. به امید آن روز
مدارسه اسم های نیک خداوند در خانواده به صورت هفتگی به وسیله خواندن داستان های موجود و تفسیر آیات مربوطه و تبادل تجربیات و خاطرات، در راستای اسم مربوطه گامی عملی و مؤثر خواهد بود. که ان شاءالله منشأ خیر کثیر در جامعه خواهد گشت.
فاطمه شاکری، عمادده، ۱/۹/۹۴