هنگامی که به کسی گفته شود سوره ای به نام «حدید: آهن» بر تو می خوانیم، خواهد پنداشت که در این سوره از جنگ، صنعت یا همانند این ها سخن به میان خواهد آمد، زیرا «آهن» به این دو چیز اشاره دارد. اما کسی که در سوره ی «حدید» بیندیشد، می بیند که سخن از ایمان، پرورش درونی مسلمانان، فراخوانی به توبه، دنیاگریزی و بخشش در راه خدا بخش فراوانی از مساحت این سوره را به خود اختصاص داده است.
با این همه، باز هم نام سوره «آهن» است! ولی ایمان چه پیوندی با «آهن» دارد؟ چرا این سوره «حدید» نامیده شده است، با این که در بیش تر آیاتش سخن از ایمان است؟ چرا نام سوره «آهن» است با این که تنها در بخش کوچکی و به صورت جانبی به موضوع «آهن» پرداخته است؟!
این از شگفتی های این سوره و از چیزهای حیرت آور آن است. به هر حال، به آیه ای بنگریم که نام سوره در آن به کار رفته است تا ببینیم در راستا و بافت و فضای چه مفاهیمی است. نام «حدید» در این آیه آمده است:
«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللَّـهُ مَن یَنصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّـهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ». (حدید/۲۵).
(به یقین فرستادگان خویش را با دلایل روشن فرستادیم و با آنان کتاب و میزان فرو فرستادیم تا مردم به داد رفتار کنند. و آهن فرو فرستادیم که در آن مایه ی جنگ و ستیز و بهره هایى براى مردم است و تا خداوند کسى را که او و پیامبرش را در نهان یارى مى کند، روشن کند. بى گمان خداوند تواناى پیروزمند است).
با تدبر در این آیه متوجه می شویم که در آن سه چیز بیان شده است:
بیّنات (دلایل روشن).
کتاب و میزان.
آهن.
گویا شریعتی که فرود آمده است، از این سه چیز تشکیل گشته است:
الف. بینات یعنی آیات و دلایل روشن. گویا به باور روشن و ایمان شفاف اشاره دارد.
ب. کتاب و میزان؛ تا زندگی مردم را سامان دهد و حق هر کس را به خودش بدهد.
ج. حدید؛ به بهره مندی از نیرو و به کارگیری توان اشاره دارد که در کنارش از دو چیز سخن گفته است:
یک. «بأس شدید: درگیری سخت، گرفتن فراوان» که به جهاد در راه خدا و تنبیه خلافکاران، خیانت پیشگان و قانون گریزان اشاره دارد.
دوم. «منافع للناس: بهره هایی برای مردم» که منظور همان صنایع و منافعی است که پایه ی زندگی هستند یا به منافع و برکات جهاد اشاره می کند. و این در راستای حدیثی است که فرمود: «وجعل رزقی تحت ظل رمحی». (روزی من زیر سایه ی نیزه ام قرار دارد).
بنابراین، عموم آیات این سوره از ایمان و استوارسازی آن در دل ها در کنار انفاق و هزینه کرد در راه خدا سخن می گوید. با این وجود، نامش «آهن» است که با باور روشن و قوانین عادلانه و فراگیر زندگی همراه شده است. این دربردارنده ی پیامی بسیار مهم برای خواننده ی سوره ی حدید است تا در مفاهیم زیر بیندیشد:
فرد باید بداند که شریعت، فراگیر و کامل است و همه ی زوایای زندگی را دربرمی گیرد. ایمانی که بخش بزرگی از آیات سوره را به خود اختصاص داده است، با این که پایه و رکن شریعت، دیانت، حکومت، اندیشه و باور مسلمانان است، اما نباید صوری و شکلی بوده یا هیچ اثری بر زندگی نداشته باشد؛ ایمان باید پویا و نقش آفرین باشد، با انفاق در راه خدا همنوا و هماهنگ گردد، و با قوانین و مقرراتی همصدا شود که حقوق و تکالیف را سامان می بخشد. مهم ترین چیزی که باید با ایمان همراه گردد، وجود نیرویی حامی و پاسدار است که نه تنها از کاشت ایمان در دل ها حمایت می کند، بل که می کوشد آن را بگستراند و موانع را از سر راهش بردارد تا به دل پیروان دیگر ادیان نفوذ کند. وجود چنین نیرویی، خودش یکی از بزرگ ترین دلایل وجود ایمان است و فقدانش، یک زیان مادی است و چیزی جز ایمان بنده به درستی وعده ی خدا به پاداش بزرگ در روز رستاخیز آن را جبران نمی کند.
بدین گونه شریعت اسلام کامل می گردد، زیرا چنین نیرویی در دیانت های پیشین نبوده است؛ آنان یا تنها دلایل روشن داشتند یا گاهی از کتاب و میزان برخوردار بودند. همان گونه که عموم رسالت های گذشته، پیروانی راستین و دشمنانی سرسخت داشتند، این امت نیز همین گونه است، حتی افزون بر این، از آن جا که شریعت اسلام، پایان بخش بوده و برای عموم بشریت آمده است، پس، در برابر دیگر امت ها و ملت ها قرار دارد. بنابراین، برای تداوم شریعت، باید نیرویی پاسدار و حامی وجود داشته باشد.
ایمان باید فرد را به آبادسازی زمین و سودرسانی به آفریدگان سوق دهد. ایمان، به معنای گوشه نشینی کلیسایی و رهبانیت مسیحی نیست، زیرا فقدان نیروی رزمی و نظامی یا حامی دین، باعث شد برای پاسداری از دیانت آن را به گوشه ای ببرند و همین خود عامل تحریف، تبدیل و اختلال در آن گردید.
برادر گرامی، بنگر که چگونه این مفاهیم مهم را ما از نام سوره بیرون کشیدیم و کوشیدیم میان نام و محتویاتش پیوند برقرار نماییم. این یکی از مهم ترین شاخص هایی است که تو را به سوی اهمیت توجه به موضوع تناسب و مقاصد سوره ها راه می نماید.
اگر درست گفتم، توفیق الهی بود و اگر به خطا رفتم، مقصر خودم هستم.
فراس الحبال
ترجمه: عبدالظاهر سلطانی