همواره از دانشمندان و طلاب، بویژه در ماه مبارک رمضان که عموم مسلمانان به خواندن و تلاوت کتاب خدا روی می آورند، پرسیده می شود که آیا ختم قرآن کریم بهتر است یا اندیشیدن و تدبر در آن؟
من مدت های زیادی در این پرسش بسی اندیشیده ام و با برخی از اندیشمندان و صاحب نظران آن را مطرح کرده ام. در نتیجه به پاسخ کوتاه زیر رسیده ام که امیدوارم درست باشد.
چکیده ی سخن این است:
۱. بررسی و بحث دانشمندان علوم دینی روی محور بهتر بودن یا نزدیک تر بودن به منظور خداوند می چرخد که قرآن را فرود فرستاده یا مراد کسی که قرآن بر او نازل شده است، بدون این که فردی به خاطر ختم های بسیار و بدون تدبر گنه کار گردد، چون او از روی تمایل و رغبت به قرآن چنین می کند.
۲. سخن قرآن، سنت و برداشت های پیشوایان اسلامی به روشنی بیانگر آن است که هدف نهایی نزول قرآن، همان اصلاح دل هاست. قرآن نخستین بار بر دل محمد ـ صلی الله علیه و سلم ـ فرود آمد: ﴿فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِین﴾. (بقره/۹۷). (زیرا او آن را به فرمان خداوند بر دلت نازل کرد که تأییدکننده ی کتاب های پیشین و هدایت و بشارتی برای مؤمنان است).
هنگامی که این آیه را در کنار این حدیث بگذاریم، موضوع روشن تر می گردد: «ألا وإن فی الجسد مضغه: إذا صلحت صلح الجسد کله، وإذا فسدت فسد الجسد کله، ألا وهی القلب». (هان، در بدن پاره گوشتی است که اگر سامان یابد، همه ی پیکر اصلاح می شود و چنان چه تباه گردد، تمام بدن فاسد می شود؛ هان، آن دل است).
به همین سبب، هنگامی که مردی به ابن مسعود (رض) گفت: «من تمام سوره های کوچک را در یک رکعت می خوانم»، این صحابی گفت: «آیا قرآن همانند شعر است؟ کسانی قرآن را می خوانند، اما از حنجره های شان پایین تر نمی رود؛ هرگاه قرآن در دل جای گرفت و رسوخ کرد، سود می بخشد».
۳. همه ی علمای گذشته و کنونی باور دارند که خواندن قرآن با تدبر و تعقل، بهتر است، زیرا هدف خداوند که همان فهم، تدبر، تفکر و اندیشیدن است و در صدها آیه بارها بر آن تشویق و تأکید شده است، برآورده می شود.
امام آجری (۳۶۰هـ.ق) می گوید: «اندکی اندیشیدن و آن سونگری در قرآن، برایم پسندیده تر از خواندن بسیار آن بدون تدبر و تفکر است. ظاهر آیات و احادیث و سخنان پیشوایان اسلامی بر این دلالت دارد». او در ادامه سخنی مستند را از ابوجَمره ضُبَعی نقل می کند که به ابن عباس (رض) گفت: من قرآن را با شتاب می خوانم و در هر سه روز یک بار ختم می کنم. ابن عباس در پاسخ گفت: اگر من در یک شب سوره ی بقره را آهسته بخوانم و در آن تدبر کنم، برایم بهتر است که همانند تو آن را تلاوت کنم.
آجری هم چنین نقل می کند: باری از مجاهد درباره ی دو نفر پرسیدند که یکی بقره و آل عمران و دیگری بقره را در یک زمان می خوانند و قرائت، رکوع، سجده و تشهدشان یکی است، کدام بهتر است؟ مجاهد پاسخ داد: کسی که بقره را می خواند و به این آیه استناد کرد: ﴿وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُکْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِیلًا﴾. (اسراء/۱۰۶). (و قرآنی که آن را جدا ساختیم تا به آهستگی آن را بر مردم بخوانی و آن را به مرور فروفرستادیم).
آیا این حکم در رمضان و دیگر ماه ها متفاوت است؟ برخی از علما به سبب غنیمت شمردن زمان گهربار رمضان، چنین باوری دارند. اما گروهی دیگر معتقدند: رمضان در این باره همانند دیگر ماه هاست و نباید در کم تر از سه روز قرآن ختم شود، زیرا هدف اصلی همان برآوردن منظور خداوند با اندیشیدن است. عموم دلایلی که زمانی را در این باره از دیگر زمان ها جدا نکرده اند، بیانگر قوی تر و بهتر بودن این دیدگاه است. از جمله، سفارش پیامبر ـ صلی الله علیه و سلم ـ به عبدالله بن عمرو (رض) که فرمود: «در هر ماه یک بار قرآن را بخوان». عبدالله گفت: من توان بیش تری دارم. او آن اندازه ادامه داد تا پیامبر فرمود: «در هر سه روز یک بار». در روایت دیگری آمده است: «در هر هفت روز یک بار بخوان و از این کم تر نکن».
در مجموع این دیدگاه را گروهی از علما، از جمله استادمان علامه عبدالعزیز بن باز ـ رحمه الله ـ برگزیده اند. او گفته است: «از ظاهر روایات برمی آید که تفاوتی میان رمضان و غیر آن نیست. پس نباید فرد در این باره شتاب ورزد. او باید در خواندن آرام باشد و همان گونه که پیامبر ـ علیه الصلاه والسلام ـ به عبدالله بن عمرو (رض) گفتند، آن را در هفت روز بخواند. نهایت اجازه ی ایشان به عبدالله بن عمرو همین مقدار است. و فرمود: «کسی که در کم تر از سه روز بخواند، آن را نفهمیده است». و نفرمود: جز در رمضان. بنابراین، تفسیر این محدودیت به غیر ماه رمضان که برخی علما به آن باور دارند، جای بحث دارد. دیدگاه درست تر ـ والله اعلم ـ همان است که مؤمن به قرآن اهمیت دهد، در قرائت نیکوی آن بکوشد، در آن بیندیشد، به معانی و مفاهیم توجه کند و در تلاوتش شتاب ننماید. بهتر است در کم تر از سه روز قرآن را ختم نکند. طبق آن چه در سنت آمده است، همین شایسته تر است، حتی اگر رمضان باشد».
شایسته نیست به عملکرد برخی از علمای گذشته در این باره ایراد گرفت، زیرا در اصل باید به دلیل چنگ زد. شاید کار دسته ای از علما از آن جهت پذیرفته باشد که آنان به سبب تلاوت زیاد قرآن در رمضان و دیگر ماه ها، بر معانی آن چیره شده و مفاهیم قرآنی در دل و ذهن شان جای گرفته است، به همین جهت، روش تندخوانی را برگزیدند، زیرا یادآوری و اندیشیدن برای شان آسان شده بود.
بنابراین، نباید به کسی که در طول سال تلاوت اندکی دارد، گفته شود: در رمضان قرآن را زیاد ختم کن! باید به او گفت: در فهم آن چه می خوانی، بکوش و دلت را در برابر مفاهیمی که برایت روشن می شود ـ که شکر خدا زیاد هم هستند ـ برانگیز، گرچه حتی یک بار قرآن را ختم کنی. با این روش دل خویش را درمان کن و تباهی های آن را از خود بزدای تا سنگ دلی ات به نرم دلی تبدیل گردد. این بهتر از ختم های زیادی است که هیچ اثری بر دل و اندام ها ندارد. مگر خوارج به سبب قرائت بدون اثرپذیری نکوهش نشدند؟! «آنان قرآن می خوانند، ولی از حنجره های شان عبور نمی کند».
ولا ینبغی الاعتراض هنا بفعل بعض السلف، فإن الأصل مراعاه الدلیل، مع أنه قد یعتذر لأولئک العلماء بأن هذا قد اختاروه لکثره تلاوتهم للقرآن فی رمضان وغیره، فصارت معانی القرآن متکررهً على قلوبهم وأذهانهم، فیسهل علیهم تذکرها.
فرد بی سواد عرب زبان که حتی نمی تواند اندکی در قرآن بیندیشد، اگر بپذیریم که چنین کسی وجود دارد، تنها باید به تلاوت فراوان تشویق شود و او چاره ی دیگری ندارد.
هنگامی که به اندیشیدن در قرآن فرا می خوانیم، این به معنای جسور شدن انسان در گسترش برداشت های شخصی اش، پیش از تثبیت و بررسی دقیق نیست! این چیزی است و تلاوت آرام و متفکرانه ی قرآن چیز دیگری است!
دکتر عمر بن عبدالله المقبل
ترجمه: عبدالظاهر سلطانی