شرایط آغازین حفظ
سن مناسب= برای حفظ کل سن نوجوانی ۱۸-۱۲ سالگی
مدت زمان حفظ کل= قاعده کلی ۴-۳ سال
زمان مناسب برای حفظ: برای افراد متفاوت است. اول صبح- عصر- آخر شب بهتر است زمان ثابت باشد.
مکان مناسب: بهتر است مکان معنوی یا جای ساده و ثابت باشد.
روشهای حفظ:
الف-کل قرآن (ترتیبی) ب-بخشی از قرآن- حفظ موضوعی- حفظ سور منتخب
روشهای رایج حفظ کردن:
الف-سطر محور- با توجه به توان، تنظیم میکند؛ روزانه چند سطر حفظ نماید. اگر کسی بخواهذ طی سه سال کل قرآن حفظ کند روزانه۱۰ سطر باید حفظ کند.
ب-محتوا محور: بر اساس محتوا تنظیم میکند. رکوعات قرآنی بر اساس معانی تقسیم بندی شده است.
ج-لحن محور: برای کودکان و نابینایان که بر اساس تلاوت یک قاری حفظ میکنند.
*مراحل هشتگانه حفظ آیات جدید:
۱-گوش دادن: آیات مربوطه را چند بار با دقت گوش دهد.
۲-خواندن: آیات مربوطه را چند بار با دقت تلاوت کند.
۳-ترجمه و درک معنا: بهتر است تفسیر آیات مربوطه را مطالعه و ارتباط آیات با هم را در ذهن بسپارد.
۴-تقطیع و تکرار: برای حفظ آیات طولانی، آنرا به بخشهای کوچکتر تقسیم و حفظ نماید و حداقل هر مقطع سه الی پنج مرتبه به قصد حفظ از روی مصحف تلاوت شود با نگاه دقیق به کلمات و جملات
۵-پیوند محفوظات:
الف- برقراری پیوند میان جملات هر آیه
ب-برقراری پیوند میان آیات تا قبل از پیوند به مرحله بعدی نرود.
۶-تحکیم و تکمیل: بعد از گذشت ۲ ساعت و ۶ ساعت و ۱۲ ساعت تکرار گردد چون در حافظه کوتاه مدت در ساعات اولیه دچار فراموشی میشود.
۷-تکرار محفوظات جدید: با توجه به حافظه ی حافظ، بطور متوسط ۱۰ روز متوالی تکرار کند تا به حافظه دراز مدت منتقل گردد.
۸-نوشتن محفوظات: بهتر است طبق جایگاه آیات در مصحف باشد که ماندگارتر است.
راههای بهسازی حافظه هنگام حفظ جدید:
۱-دسته بندی مناسب محفوظات: مثل سوره بقره۵ آیه اول مربوط به مؤمنان، آیه های۷و۶ مربوط به کافران و از آیه ی۸ تا۲۰ مربوط به منافقان….
۲-تمرکز بر آیات مورد نظر: منظور قسمتهایی از آیات که مشکلتر است یا کمتر شنیده بیشتر تمرکز کند.
۳-تقطیع مناسب: مثل آیه۲ انعام به ۴ قسمت:
۱-هو الذی…… ۲-ثم قضی…… ۳-و أجل……. ۴-ثم أنتم……..
۴-ارتباط دادن آیات به خاطرات شخصی: بعضی از آیات که در زمان و مکان و موقعیت خاصی حفظ یا شنیده میشود برای تسهیل یادآوری، میتوان به آن ارتباط داد.
۵-استفاده از تداعی های تجسمی: فیلمنامه نویسی از بعضی آیات برای ثبت بهتر. بیشتر آیاتی که داستانوار هستند بهتر میشود.
۶-استراحت دادن به ذهن بعد از حفظ: آیات متشابه و سخت بعد از استراحت ذهنی صورت گیرد که صفحه ذهن آمادگی بهتر دارد.
روش حفظ شماره آیات:
نمونه از اول سوره بقره
۱—–الم ۲——ذالک الکتاب ۳—–الذی یومنون
روش حفظ آیات مشابه:
۱-تکرار زیاد بهترین روش جلوگیری از اشتباه
۲-دقت در تفاوت آیات مشابه
۳-استفاده از تجربیات اساتید حفظ
۴-علامت گذاری قسمتهای مهم
۵-توجه به صرف و نحو
۶-رمزگردانی (رموزی از بین آیات مشابه برای خود در نظر بگیرد که موقع حفظ راحت تشخیص دهید)
روش نگهداری محفوظات: ۱-نظم و استمرار در مرور ۲-از حفظ مرور کردن ۳-استفاده از حافظه بصری (علاوه بر حفظ از مصحف بخواند) ۴-توجه به معانی آیات ۵-مدیریت رفع خطاها ۶-اولویت بندی محفوظات: با توجه به سختی آیات در صفحات مختلف آنرا به سخت، (تقریباً هشت غلط به بالا در یک صفحه را سخت میشمارند.) معمولی،(پنج الی هشت خطا) آسان،(دو تا چهار خطا) خیلی آسان (تقریبا خطایی ندارد)تقسیم کنید. وطبق جدول نمونه مرور کنید: دور اول: اولویت اول (صفحات سخت) دوردوم: اولویت اول+دوم (صفحات سخت + معمولی) دورسوم: اولویت اول+دوم +سوم (صفحات سخت + معمولی +آسان) دورچهارم: تمام صفحات(صفحات سخت + معمولی +آسان +خیلی آسان) البته ده درس اخیر که تازه حفظ شده اند لازم است روزانه تکرار گردد. ۷-مرور در هنگام نشاط و استراحت ذهنی و کنترل خیال ۸-رعایت آداب تلاوت روشهای مرور= مراجعه محفوظات
یکم: مباحثه
بهترین شیوه برای مرور محفوظات، روش مباحثه و تکرار آیات به کمک یک حافظ دیگر است؛ به این صورت که دو حافظ قرآن، آیات را برای یکدیگر تلاوت میکنند. ابتدا یکی از آنها از صفحه ی اول جزء یا سوره، شروع به خواندن میکند و در همان زمان، نفر دوم از روی قرآن خط میبرد. بعد از پایان تلاوت او، نفر دوم، صفحه ی بعد را از حفظ میخواند و نفر اول آیات را مشاهده میکند و خط میبرد. به همین ترتیب، تمامی محدوده ی مورد نظر را صفحه به صفحه تلاوت میکنند. اجرای این شیوه، فواید زیر را در پی خواهد داشت:
فایده ی نخست این است که چون شما با شخص دیگری برنامه ی مباحثه¬ی روزانه دارید، ناچار خواهید بود تا برای برنامه¬ی خود، در موعد مقرر حاضر شوید و نظم و انضباط بیشتری پیدا کنید. این احساس مسئولیت موجب می¬شود تا این کار با وقفه مواجه نشده، از نظم و انضباط بیشتری برخوردار باشد.
فایده¬ی دوم این است که آیات را به راحتی و با اطمینان خاطر از حفظ می¬خوانید و تکرار می¬کنید. چرا که مطمئنید دوست شما با دقت کافی قرائت را ارزیابی می¬نماید.
فایده¬ی سوم این است که شما علاوه بر این که آیات را از حفظ می¬خوانید، معادل همان مقدار که خوانده¬اید را هنگام استماع تلاوت دوست خود، از روی قرآن مشاهده می¬کنید. این کار در تثبیت موقعیت آیه در ذهن انسان، بسیار مؤثر است.
فایده¬ی چهارم این است که چون شما آیات را برای شخص دیگری تلاوت می¬کنید، او اشتباهات شما را تذکر می¬دهد و احتمال تکرار خطاها به حداقل می¬رسد.
فایده¬ی پنجم این است که وقتی دو نفر به صورت متناوب آیات را تلاوت کنند، از یک-نواختی کار جلوگیری شده و آنها کمتر احساس خستگی می¬نمایند. در این شیوه به راحتی می¬توان دو تا سه جزء قرآن را در یک جلسه تلاوت نمود.
دوم: مرور انفرادی
یکی از روش¬های مرسوم، مرور انفرادی است؛ به این شیوه که حافظ برگه¬ی کاغذی را بر روی صفحه قرآن قرار می¬دهد و شروع به خواندن آیات می¬کند و بعد از خواندن یک سطر، کاغذ را یک سطر پایین¬تر
-سوم استفاده از ترتیل قاریان- کتابت
-چهارم مرور ذهنی
پنجم -چشم خوانی
مقدار مرور آیات:
برای افراد متوسط که برنامه حفظ سه یا چهار ساله داشته باشند، سه برنامه است:
الف-مرور آیات روز گذشته
ب) محفوظات جدید (ده درس قبل):
این بخش مربوط به آیاتی است که حافظ در خلال ده روز گذشته حفظ کرده است. اگر به یاد داشته باشید، گفتیم هر آیه¬ای که حفظ می¬کنید، حداقل تا ده روز باید آن را تکرار کنید. البته هر قدر این مقدار افزایش پیدا کند در تسلط یافتن بر محفوظات مؤثّرتر خواهد بود. حتی ممکن است کسی در این بخش، آیات بیست و یا حتی چهل روز گذشته¬ی خود را همه روزه تکرار نماید. بنابراین تکرار ده روز در این بخش، حداقل مقداری است که حافظ باید به آن اهتمام داشته باشد.
ج) محفوظات گذشته:
این بخش مربوط به آیاتی است که از بخش قبلی یعنی مرور همه روز خارج گشته است. حافظ برای این بخش نیز باید برنامه¬¬ی مستقل و ویژه تدارک کند؛ به گونه¬ای که در طول مدت سه تا حداکثر ده روز، کل محفوظات گذشته¬ی خود را یک بار مرور کند.
بر این اساس اگر کسی ده جزء قرآن را حفظ کرده و اکنون آغاز جزء یازدهم است، باید هر روز، ابتدا آیاتی را که روز قبل به حافظه سپرده تکرار نماید، سپس هر مقداری را که در ده روز گذشته حفظ کرده، تکرار کند؛ برای مثال اگر این فرد هر روز نیم صفحه را حفظ می¬کند، باید هر روز بعد از تکرار نیم صفحه ی آخر پنج صفحه از صفحات گذشته را هم تکرار نموده و علاوه بر این پنج صفحه، از ده جزء گذشته هم ، هر روز یک جزء را تکرار کند، تا بتواند بعد از ده روز، کل محفوظات خود را یک دور مرور نماید.
همچنین اگر کسی حافظ بیست جزء است، لازم است که هر روز حداقل۲ جزء از محفوظات خود را تکرار کند.
بر همین اساس میزان لازم برای مرور در مورد حافظان کل سه جزء است.
البته تصور نفرمایید که تکرار سه جزء کار مشکلی است، بلکه کار بسیار ساده و آسانی است؛ به خصوص اگر حافظ از تسلط خوبی برخوردار باشد، می¬تواند این مقدار را در کمتر از یک و نیم ساعت با شیوه¬ی مباحثه تکرار کند.
در جدول پیش رو مقدار مرور برای کسی که هر روز نیم صفحه از قرآن را حفظ می¬کند درج شده است:
مقدار حفظ / مرور آیات روز گذشته / ده درس گذشته/ مرور کل محفوظات مرور
حافظ ده جزء/ نیم صفحه آخر/ ۵ صفحه/ یک جزء
حافظ بیست جزء / نیم صفحه آخر ۵ صفحه/ دو جزء
حافظ کل / _ _ سه جزء
در پایان این بخش، بار دیگر این نکته را یادآوری می¬کنیم که بها ندادن به مرور قرآن، موجب می¬شود تا از زحمتی که برای حفظ قرآن متحمل شده¬ایم، لذت کافی نبرده و به دلیل عدم تکرار، از تسلط کافی بر محفوظات خویش برخوردارنشویم. این نکته خود موجب کم شدن انگیزه و در نهایت رها کردن کار حفظ خواهد شد.
شیوه‌های مباحثه:
در مباحثه، حدّاقل باید دو نفر حضور داشته باشند و حتی المقدور تعداد افراد بیش از این نباشد؛ اگر چه مباحثه¬ی بیش از دو نفر، برای موارد خاص ایرادی ندارد. اما نباید به یک رویه¬ی مستمر تبدیل گردد.
در مباحثه هر یک از دو نفر، بخشی از محفوظات را می¬خواند و دیگری خط می¬برد و به نوبت این کار را انجام می¬دهند. می¬توان برای مباحثه¬ی محفوظات، روش¬های مختلفی را پیشنهاد کرد:
یکم: آیه به آیه
در این روش هر کدام از دو نفر یک آیه می¬خوانند و به همین ترتیب پیش می¬روند تا مقدار مقرر برای یک روز خاتمه پیدا کند. این شیوه بسیار متنوع است و کمتر احساس خستگی به شخص دست می¬دهد. اما اشکالش این است که تسلط بر پی در پی خواندن محفوظات و به عبارتی تسلسل آیات در ذهن حافظ کم رنگ می¬گردد.
از این شیوه می¬توان به صورت مقطعی، در زمان¬های مشخصی مانند مسافرت یا در وسایط نقلیه که شرایط مباحثه¬ی کامل، فراهم نیست، استفاده کرد.
دوم: صفحه به صفحه
در این روش هر نفر یک صفحه¬ی کامل قرائت کرده و بعد از پایان صفحه، شخص دیگر صفحه¬ی دوم را قرائت می¬نماید. این شیوه از امتیاز تسلط بر قرائت آیات به صورت متوالی، برخوردار است.
سوم: دو صفحه به دو صفحه
در این روش هر نفر دو صفحه از محفوظات را تلاوت کرده و بعد از پایان تلاوت، نفر دوم، دو صفحه¬ی بعد را قرائت می¬نماید. در این شیوه با حفظ مزایای شیوه¬های قبل، از معایب آن نیز دوری گزیده¬ایم. زیرا هم تسلط بر پی در پی خواندن آیات و هم تسلط بر انتقال از یک صفحه به صفحه¬ی دیگر در هنگام مباحثه، مورد توجه قرار گرفته و مهارت-های حافظ تکمیل می¬گردد.
چهارم: مقطع به مقطع
در این روش دو حافظ یک مقطع و یا دو مقطع معنایی را به نوبت می¬خوانند. همان طور که گفته شد بهترین شیوه¬ی حفظ، حفظ محتوا محور است که حافظ بر اساس تکیه بر محتوا و مفهوم، آیات را در ذهن خود ثبت نموده و دسته بندی می نماید. چنانچه به هنگام مرور هم تمرکز اصلی حافظ بر روی مقاطع محتوایی باشد، علاوه بر مرور آیات به مرور محتوایی نیز پرداخته است.
پنجم: تکمیلی
در این شیوه از مباحثه، هر یک از دو نفر بخشی از محفوظات خوانده شده توسط نفر قبل را خوانده و مقداری نیز از آیات دیگر می¬خواند. به این صورت که نفر اول، صفحه¬ی نخست را تلاوت نموده و طرف مقابل، استماع و هم زمان از روی مصحف خط می¬برد.
پس از آن نفر دوم، صفحه ۱و۲ را می¬خواند و طرف مقابل، هم زمان خط می¬برد.
سپس فرد مقابل، صفحه¬ی۲و۳ را قرائت می¬نماید. به همین ترتیب ادامه داده تا محدوده¬ی مباحثه به پایان می¬رسد. با بهره¬مندی از این شیوه، در پایان مباحثه هر دو نفر تمام جزء را هم خوانده و هم شنیده و دیده¬اند. این شیوه را می¬توان به عنوان بهترین شیوه¬ی مباحثه معرفی نمود.
ششم: زمانی
در این شیوه، زمان مباحثه را به دو بخش مساوی تقسیم کرده، هر کدام در زمان خود به تلاوت پرداخته و آیات مورد نظر خود را می¬خواند. این شیوه از مباحثه برای کسانی مفید است که در محفوظات خود با طرف مقابل مشترک نبوده و یا هر یک به تمرین در محدوده-ی خاصی از محفوظات تمایل داشته باشند.
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ
فاطمه شاکری
درسنامه حفظ سطح ۱ (تحلیل چرایی، چگونگی و اصول کلاس داری)
نویسندگان: محمد حاج ابوالقاسم، سید مصطفی حسینی، علی قاسمی