(ولَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ ) آیه ۸۷ حجر
(ای پیغمبر!) ما هفت (آیه) به تو داده‌ایم که (سوره‌ی فاتحه را تشکیل می‌دهند و در هر نمازی) تکرار می‌گردند (و از منزلت خاصّی برخوردارند و وسیله‌ی دعا و ثنا و طلب هدایت از خدایند) و همه‌ی قرآن بزرگ را به تو عطاء نموده‌ایم (که معجزه‌ی جاویدان یزدان و مایه‌ی تاب و توان مسلمان است).
ساره قتالی
۱. بزرگی و منزلت سوره ی فاتحه را می رساند.
۲. قرآن به بزرگی را در کنار سوره فاتحه قرار داده به لحاظ مفهوم فراگیرش.
۳. دلالت بر تکرار سوره: بصورت لفظی و مفهوم لفظی؛ چون در نماز هر رکعت آن تکرار می کنیم و مفهومی؛ جاری بودن معانی پر محتوای آن در زندگی.
۴. در این سوره خود بسم الله… را شامل آیات فاتحه به حساب آورده است.
۵. سوره فاتحه سوره ای که به لحاظ محتوا فاتح قرآن است. پس تمامی موضوعات مهم قرآن در این سوره خلاصه شده است.
۶. با توجه به اهمیت ذکر شده بر این سوره، ما بایست بیشتر بر این سوره متمرکز شده تا نکات کلیدی از جمله معرفی خداوند و حمد و تسبیح خدا و واکنش ما نسبت به الله و استعانت و طلب خیر از الله را بیشتر از پیش بدان تمسک بجوییم.
۷. خداوند خطاب به پیامبر در وهله اول و همه بندگان مؤمن در وهله دوم.
“سبع المثانی” یا همان فاتحه و قرآن عظیم به عنوان دو سلاح بزرگ در برابر مشکلات زندگی و رهایی از آن را عطاء نموده است.
سکینه کهزاد
۱. ارزش سوره حمد را می رساند.
۲. اینکه این سوره یکبار در مکه و یکبار در مدینه نازل شده، پس این سوره هم برای دوران مکی و هم مدنی لازم الاجراست.
۳. و اینکه بسم الله هم جزئی از سوره است یعنی آیه اول سوره.
۴. و عمل به این سوره یعنی عمل به کل قرآن است. (ام الکتاب)
۵_و در این آیه قرآن را همراه سوره حمد بیان کرده تا بزرگی و عظمت این سوره را برساند در حالی که کل قرآن توضیح حمد است.
فاطمه شمسی پور
در حدیث آمده است: (الحمد لله رب العالمین هی السبع المثانی و القرآن العظیم الذی أوتیته). الحمدلله همان سبع مثانی و قرآن عظیمی است که به من عطاء شده است.
سوره فاتحه از منزلت خاصی برخوردارند و وسیله دعا و ثنا و طلب هدایت از خدایند.
پیام ها:
۱-قانون گذاری حق آفریننده است و تشریع باید بر اساس تکوین باشد.
۲-تکرار در مسائل تربیتی یک اصل است(نکرار نزول آیات، تکرار کلمات، تکرار داستان ها و….)
*علما در معنای سبع المثانی اختلاف کرده اند:
۱. قول اول:
منظور هفت سوره ی طولانی قرآن هستند که شامل:
(البقره، آل عمران، النساء، المائده، الأنعام، الأعراف، یونس).
که این قول از ابن مسعود، ابن عمر، ابن عباس، مجاهد، سعید بن جبیر و الضحاک و… روایت شده است.
۲. قول دوم:
مقصود سوره ی فاتحه است که شامل هفت آیه است. (بسمله را آیه ایی از فاتحه می دانند). که این قول از عمر(رضی الله عنه)، علی(رضی الله عنه) و ابن مسعود و ابن عباس روایت شده است. آن ها را مثانی نامیدند، چون در هر نمازی تکرار می شوند.
۳. قول سوم:
چون قرآن همه مطالبش به صورت مثان یعنی زوج آمده است مثل:
أمر و نهی، وعد و وعید، حلال و حرام، ناسخ و منسوخ، حقیقت و مجاز، محکم و متشابه، خبر ما کان و ما یکون، مدح و ذم، زمین و آسمان، زن و مرد و …
سعید بن جبیر می‌گوید: از ابن عباس درباره ی «سبع مثانی» سؤال کردم، وی در جواب گفت: «سبع مثانی “أمّ القرآن” است. مراد از سبع، هفت آیه در [سوره حمد] است و معنای مثانی تکرار سوره حمد در هر رکعت است و این هم مختص همین سوره است، نه سوره‌های دیگر قرآن».
صاحب «تفسیر کاشف» احتمال دیگری بر این مسئله اضافه کرده و گفته است: یا از آن جهت است که در این سوره، بین ذکر ربوبیت و عبودیت جمع شده است.
صاحب تفسیر «من وحی القرآن» علاوه بر وجوه ذکر شده در تسمیه ی سوره حمد به سبع مثانی، وجه دیگری ذکر کرده است و می‌گوید: سوره حمد را از آن جهت (سبع مثانی) می‌گویند که معانی آن در آیات قرآن تکرار شده است.
(صاحب تفسیر نمونه) در تفسیر آیه ی «و لقد آتیناک سبعاً من المثانی و القرآن العظیم»، می‌گوید:
چنان‌که معلوم است، سبع همان عدد هفت است و مثانی عدد ۲ است. بدین جهت اکثر مفسران گفته‌اند، سبع من المثانی کنایه از سوره حمد است و روایات هم به همین معنا اشاره دارند.
*فلسفه‌اش این است که از هفت آیه تشکیل شده است و به جهت اهمیت و عظمت مطالبش دو بار بر پیامبر(صلی وسلم الله علی) نازل شده است. یا این که مرکب از دو قسمت است: نصف این سوره حمد و ثنای خدای متعال و نصف دیگرش دعا و عبادت است.
(راغب اصفهانی) در کتاب مفردات می‌گوید: کلمه مثانی بر قرآن اطلاق شده است، به جهت تکرار آیاتش.
این تکرار همان چیزی است که آن را از دست بُرد و تحریف حفط کرده است و می‌کند. علاوه بر این؛ حقایق قرآن در هر دوره و زمانی به شکلی جدید تجلی پیدا می‌کند، لذا سزاوار است که به مثانی توصیف شود.
(سبْحَانَ الَّذِی أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیَاتِنَا ۚ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ) [۱۷:۱]
تسبیح و تقدیس خدائی را سزا است که بنده‌ی خود (محمّد پسر عبدالله) را در شبی از مسجدالحرام (مکّه) به مسجدالاقصی (بیت‌المقدّس) برد، آنجا که دَور و بر آن را پربرکت (از اقوات مادی و معنوی) ساخته‌ایم. تا (در این کوچ یک شبه‌ی زمینی و آسمانی) برخی از نشانه‌های (عظمت و قدرت خداوندی) خود را بدو بنمایانیم (و با نشان دادن فراخی گستره‌ی جهان و بخشی از شگفتیهای آن، او را از بند دردها و رنجهای زمینیان برهانیم و با دل و جرأت بیشتر به میدان مبارزه‌ی حق و باطل روانه گردانیم). بی‌گمان خداوند بس شنوا و بینا است. (نه سخنی از او پنهان و نه کاری از او نهان می‌ماند).
نعیمه شکری
الله متعال از هر ناتوانی و ناشایستی پاک و منزه می باشد.
خداوند با قدرت بی انتهایش در پاسی از شب محمد بن عبدالله را از مسجد الحرام در مکه به مسجدالاقصی در بیت المقدس برد. (اسراء)
و از مسجدالاقصی به اوج و کاینات آسمانها برد. (معراج)
اطراف بیت المقدس سرزمین های حاصلخیز و پربرکت معنوی زیادی وجود دارد و از برکت این است که آنجا جایگاه و سرزمین انبیاء و قبله گاه مردان خداست.
خداوند با این کارش خواست که قدرت و توانایی خود را به رسولش نشان دهد تا ایشان با تکیه بر خداوند آرام گیرد و ترس و دلهره ای از این جهان و مردمانش نداشته باشد.
راهکار عملی من:
قدرت و توانایی الله متعال را دست کم نگیریم.
دور و اطراف خود را بنگریم پر است از قدرت و نشانه هایی از الله.
اسراء و معراج به ما می فهماند که در ورای این جهان مادی جهان معنوی دیگری هم وجود دارد؛ پس خود برای رسیدن به بهترین های آن جهان معنوی آماده کنیم.
بانوی قلم
بس بزرگی و پاک، یارب!
آنقدر بزرگ که کارهای عظیمی را سر می دهی و تنها در یک شب پیامبرت را تا مسافت دور و درازی می بری و در همان شب او را به جایش برمی گردانی و چه نشانه هایی به او نشان دادی یارب!
نشانه هایی که موجب افزایش هدایت و بصیرت و ثبات خرد رسول الله گردد.
بس بزرگی و بزرگ آفرینی، یارب!
و چه لطفی و چه نعمتی به پیامبرت دادی که تمام کارهایش را اینگونه آسان نمودی و مقامش را از مقام تمامی گذشتگان و آیندگان برتر کردی.
در این شب، پیامبر(صلی الله علیه وسلم) و اُمتش به افتخاراتی نایل آمدند که مقدار و اندازه ی آن را فقط خودت می دانی…
راهکار عملی من:
خداوند در سه جا پیامبرش را به صفت بندگی متصف می سازد و از او به عنوان “عبد” نام می برد.
اول: در مقام اسرا
دوم: در مقام نازل کردن قرآن بر وی
سوم: در مقام مبارزه طلبی با کافران تا همانند این قرآن اگر می توانند بیاورند.
چون او بخاطر بندگی پروردگارش به این مقام های بزرگ نایل شد.
پس نتیجه می گیریم که بندگی و طاعت الهی را همانگونه که او خود می خواهد انجام دهیم نه آنگونه که راحت تریم. و برای بندگی بهتر متقابلاً باید شناخت بیشتر از خداوند داشته باشیم.
فاطمه شاکری
سبْحَانَ الَّذِی أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى:
۱-تنزیه خداوند از هرگونه نقص در اول آیه مربوط به اسراء، نشانه صدق موضوع و رد بر هر گونه شک و شبهه دشمنان است.
۲-تأیید سفر شبانه رسول الله(صلی الله علیه و اله و سلم) از مسجدالحرام به مسجد الاقصی توسط خالق کل مخلوقات.
۳-برکت شب در سیر بسوی آسمانها، حتی برای غیر رسولان با اوج گرفتن بسوی الله.
۴-مهمترین درجه ی انسان، کسب مقام عبودیت خداوند نه بنده ی غیر الله.
۵- شکستن قانون زمان و مکان توسط قادر مطلق برای دلداری و قوت قلب بنده ی خاص خودش رسول مکرم اسلام.
۶-لزوم اتکا به قدرت مطلق رب العالمین در موقع تنگی و فشار روحی و اعتماد کامل به او در حل مشکل بدون تفکر در کیفیت امر و اراده ی خداوند.
الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیَاتِنَا:
۱-ثبوت برکت خاص سرزمین شام خصوصاً بیت المقدس.
۲-برکت سرزمین شام به خاطر وجود مسجد الاقصی و سرزمین انبیاء الهی.
۳-وجود هر نوع برکت، در هر زمان و مکان و برای هر شخص، از طرف الله و لاغیر.
۴-هر برکتی شامل آیات و نشانه های خداوند می باشد که شایسته تفکر و تدبر است.
إنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ:
۱-خداوند آگاه و شنوا به درد و دلهای رسول الله(صلی الله علیه و اله و سلم) در جریان مصیبت طائف و مرگ عزیزانش، عمویش ابوطالب و همسر با وفایش خدیجه (رضی الله عنها) بود.
۲- خداوند آگاه به تهمت های مشرکین در رد جریان اسراء و معراج بود.
۳-خداوند بینا به جریانات بین رسول الله و کفار قریش و همچنین بینا به تأییدیه صحابه کرام بر تصدیق جریان اسراء و معراج بود.
۴-خداوند کافیست برای هر کسی و با هر نیت و رفتاری. چرا که او در جریان تمام گفتار و اعمال انسانها قرار دارد. و اوست که جزاء و پاداش همه در دست قدرت و رحمتش است.
راهکار عملی من :
سیر شبانه با اتصال به خالق مقتدر و در خواست حل مشکلات حتی اگر به ظاهر هیچ راهی پیدا نباشد.
(ولَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ) [۱۵:۸۷]
(ای پیغمبر!) ما هفت (آیه) به تو داده‌ایم که (سوره‌ی فاتحه را تشکیل می‌دهند و در هر نمازی) تکرار می‌گردند (و از منزلت خاصّی برخوردارند و وسیله‌ی دعا و ثنا و طلب هدایت از خدایند) و همه‌ی قرآن بزرگ را به تو عطاء نموده‌ایم (که معجزه‌ی جاویدان یزدان و مایه‌ی تاب و توان مسلمان است).
زینب رضایی
سوره حمد از نظر محتوایی شامل تمام مباحث قرآن است که سراسر قرآن به شرح و توضیح آن می پردازد. تمام اصول اساسی ایمان و عمل به دستورات الهی نیز در سوره حمد وجود دارد که از آن به عنوان ام القرآن، ام الکتاب، قرآن عظیم نیز یاد شده است.
سوره حمد ابتدا با حمد و ثنای پروردگار جهانیان آغاز و با درخواست و دعای هدایت پایان می یابد.
تکرار سوره حمد در نمازهای پنجگانه نیز یادآور این مسأله است که ما با آرامش خاطر و تمرکز وقتی با خدای خود صحبت می کنیم ابتدا به بزرگی و قدرتش اعتراف کرده و سپس از او تقاضای هدایت می کنیم؛ که مهمترین موضوع در حیات ایمانی یک فرد مسلمان است.
با هدایت بنده است که برنامه ی زندگی او تغییر می کند و مسیرش از گمراهان جدا می شود و طوق بندگی و فرمانبرداری از اصول و دستورات الهی را گردن می نهد.
آغاز شدن نماز و قرآن با سوره ی حمد دلیل بر جامع بودن مفاهیم نهفته در این سوره است که با کل قرآن برابری می کند.
عایشه طالبی
خداوند با فرستادن رسولش برای دعوت به توحید و همراه ساختنش با “سبعاًمن المثانی” و قرآن، منت را بر همه ما تمام ساخت. پیامبر عزیزمان برنامه دعوتش را همین سبع المثانی قرار داد و توحید و یکتاپرستی را از متن همین آیات به دست ما رساند. سوره توحید که می شود گفت قرآن عظیم در آن خلاصه می شود؛ دو أصل اساسی آفرینش را بیان می کند، اینکه هیج الهی جز الله شایستگی پرستش را ندارد و نمی تواند یاریگر بندگانش در همه حال باشد. و تنها الله است که خود آفریننده و معبود و یاریگر ماست. سپاس خدایی را که ما را در زمره مسلمانان قرار داد تا روزی چندین مرتبه این سوره پرحکمت را بخوانیم و هر لحظه برای خود یادآور شویم که تنها او را می پرستیم و سجده بر خاک عبودیت او می گذاریم و تنها از او یاری می جوییم و سجاده نیازمان را در پهنه بی کران محبتش می گشاییم که به راستی دستگیری به سخاوتمندی او نمی یابیم.
راهکار عملی من :
به قرآن بیشتر نزدیک شویم و سنت های پیامبر را بیشتر وارد زندگیمان کنیم. اوج نزدیکی انسان به خدا از طریق سجده میسّر می گردد، سجده هایمان را بیشتر و کیفیت آن را بهتر سازیم. در مرحله خالص سازی روح به تقویت إیمان بپردازیم و جزء بندگان مخلصش شویم.
شیدا اعظمی
قرآن کلام خدا بزرگترین نعمت الهی و وسیله هدایت انسانها که یک کتاب واحد است؛ با این وجود در این آیه ذکر سوره فاتحه به عنوان بخششی از سوی خداوند و به دنبال آن بقیه سوره های قرآن، آن هم با صفت عظیم نشان دهنده عظمت این سوره می باشد.
از معجزات کلام الهی ایجاز آن است که در این آیه به چشم می خورد: تنها هفت آیه از قرآن مضمون و محتوی تمام قرآن را در برگرفته است!
در دو آیه قبل از این( ۸۵)، آفرینش آسمان ها و زمین بیان شده. جهان هستی خود یک کتاب است که تنها اهل بصیرت یارای خواندن و فهم آن را دارند. و آیه(۸۶)
خلّاق و علیم بودن خداوند بین این دو آیه را ذکر کرده است. شاید بتوان گفت توضیحی برای آیه قبل و بعد خودش باشد. بین دو آیه که از دو کتاب و دو معجزه صحبت می کند: کتاب هستی و کتاب قرآن .
چرا که هر دوی این ها جز یک خالق علیم ندارند.
راهکار عملی:
قدر این هدیه و موهبت الهی را بدانیم. و همزمان در هر دو کتاب آفرینش و قرآن تدبر کنیم و خلّاق و علیم بودن پروردگارمان را به یاد آوریم.
این آیه خطاب به پیامبر گرامی است.
ولی هر که بخواهد می تواند از این نعمت بهره مند شود.
امینه درداب
و باز هم تدبر در یکی دیگر از آیه های قرآن که خود از معجزات پیامبر هست. که خداوند در این آیه می فرماید: ما هفت آیه به تو وحی کردیم(سوره فاتحه) که نام دیگرش “ام الکتاب” هست و هر روز می خوانیم و روزانه هفده بار تکرار می کنیم و چه جالب این سوره ۷ تا آیه دارد و ۱۷ بار تکرار می کنیم و دو تا هفت که خود از نشانه های خداوند هست. سبحان الله.
این سوره که خود بارها در طی روز تکرار می شود و نوعی دعا و ستایش خداوند است. که اول سوره با حمد و ستایش خداوند شروع می شود و با دعا ادامه پیدا می کند و با طلب به هدایت به راه راست به پایان می رسد.
خداوندا! تو قرآن برای ما فرستادی که یکی از معجزات عظیمت هست که اینکه هدایتگر ما باشد. و بارها از تو می خواهیم یاری دهنده ما باشی و روزانه می گویم “ایاک نعبد و ایاک نستعین” تنها تو را می پرستم و تنها از تو یاری می خواهم. زبانم و قلمم عاجز از گفتن و نوشتن است. وقتی همین یک آیه را بارها و بارها با خود زمزمه می کنم و مرا به شگفتی وا می دارد که خداوندا نعمت با ارزشی به ما دادی. و هر روز شکر گزار این نعمت بزرگ باشیم .
خدایا شکرت، خدایا شکرت
راهکار عملی من :
۱.روزمان را با قرآن آغاز کنیم و شب را با قرآن به پایان برسانیم و ببینیم که همین خواندن قرآن چه معجزه در زندگی ما می کند.
۲.سعی کنیم قرآن را با معنی اش بخوانیم و معنی سوره های که در نماز می خوانیم را یاد بگیریم .
نکته ی ظریف در مورد آیه:
خداوند به پیامبر خود مى فرماید: {سبع المثانى و قرآن عظیم} به تو دادیم. “سبع المثانى” چیست؟ چه ارتباطى با قرآن دارد؟ دلیل؟
عطف ” القرآن العظیم ” بر “سبع المثانى” عطف عام بر خاص است.
به خاطر زیادی آنچه از مثانی های قرآن آمده است مثل توحید، و علوم غیب، و أحکام و….
﴿وَلَقَدْ ءَاتَیْنَـٰکَ سَبْعًا مِّنَ ٱلْمَثَانِى وَٱلْقُرْءَانَ ٱلْعَظِیمَ﴾ (حجر۸۷).
علما در معنای سبع المثانی اختلاف کرده اند:
۱- قول اول:
منظور هفت سوره ی طولانی قرآن هستند که شامل:
(البقره، آل عمران، النساء، المائده، الأنعام، الأعراف، یونس).
که این قول از ابن مسعود، ابن عمر، ابن عباس، مجاهد، سعید بن جبیر و الضحاک و… روایت شده است.
۲- قول دوم:
مقصود سوره ی فاتحه است که شامل هفت آیه است. (بسم الله را آیه ایی از فاتحه می دانند). که این قول از عمر، علی و ابن مسعود و ابن عباس روایت شده است. آن ها را مثانی نامیدند، چون در هر نماز تکرار می شوند.
۳- قول سوم.
چون قرآن همه مطالبش به صورت مثان یعنی؛ زوج آمده است مثل:
أمر و نهی، وعد و وعید، حلال و حرام، ناسخ و منسوخ، حقیقت و مجاز، محکم و متشابه، خبر ما کان و ما یکون، مدح و ذم، زمین و آسمان، زن و مرد و …
سعید بن جبیر می‌گوید: از ابن عباس درباره ی «سبع مثانی» سؤال کردم، وی در جواب گفت: «سبع مثانی “أمّ القرآن” است. مراد از سبع، هفت آیه در [سوره حمد] است و معنای مثانی تکرار سوره حمد در هر رکعت است و این هم مختص همین سوره است، نه سوره‌های دیگر قرآن».
صاحب «تفسیر کاشف» احتمال دیگری بر این مسأله اضافه کرده و گفته است: یا از آن جهت است که در این سوره، بین ذکر ربوبیت و عبودیت جمع شده است.
صاحب تفسیر «من وحی القرآن» علاوه بر وجوه ذکر شده در تسمیه ی سوره حمد به سبع مثانی، وجه دیگری ذکر کرده است و می‌گوید: سوره حمد را از آن جهت(سبع مثانی) می‌گویند که معانی آن در آیات قرآن تکرار شده است.
(صاحب تفسیر نمونه) در تفسیر آیه ی «و لقد آتیناک سبعاً من المثانی و القرآن العظیم» می‌گوید:
چنان‌که معلوم است، سبع همان عدد هفت است و مثانی عدد ۲ است. بدین جهت اکثر مفسران گفته‌اند، سبع من المثانی کنایه از سوره حمد است و روایات هم به همین معنا اشاره دارند.
*فلسفه‌اش این است که از هفت آیه تشکیل شده است و به جهت اهمیت و عظمت مطالبش دو بار بر پیامبر(صلی الله علیه وسلم) نازل شده است. یا این که مرکّب از دو قسمت است: نصف این سوره حمد و ثنای خدای متعال و نصف دیگرش دعا و عبادت است.
(راغب اصفهانی) در کتاب مفردات می‌گوید: کلمه مثانی بر قرآن اطلاق شده است، به جهت تکرار آیاتش.
این تکرار همان چیزی است که آن را از دستبُرد و تحریف حفط کرده است و می‌کند. علاوه بر این؛ حقایق قرآن در هر دوره و زمانی به شکلی جدید تجلی پیدا می‌کند، لذا سزاوار است که به مثانی توصیف شود.