به نظر میرسد برای پاسخ به این سؤال، لازم است مقدّمتاً سؤالات دیگری مطرح کرد؛ همچون: چرا؟ کی؟کجا؟ و چگونه مغزها را متفکر سازیم.
واژه‌های فکر، خرد، اندیشه، عقل، علم، شعور و…از مقوله‌های مهم و سرنوشت ساز جوامع بشری در طول تاریخ بوده و همواره مورد توجه مکاتب الهی و بشری قرار گرفته است؛ چرا که صلاح، سعادت و موفقیت انسانها در زندگی فردی،اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در دنیا و رستگاری ابدی در دنیا و آخرت، مرهون استفاده بهینه از مفاهیم فوق الذکر میباشد. …
مسئله استفاده صحیح از نعمات مذکور بسیار حساس است چون هر چیزی اگر در جهت فطری خود درحرکت نباشد، نتیحه معکوس خواهد داشت.
همچنان که شاهد آن هستیم چه انسانهایی شب و روز نیروی عقل و تفکر خود را بکار انداخته‌اندتا علیه انسانیت به طورعام ومسلمانان به طورخاص برنامه ریزی کنند!!!
آخر نتایج کار چنین متفکرانی به کجا ختم خواهد شد؟
مفاهیم فوق تفاوت، بین انسانیت و حیوانیت را مشخص میکند ولی چه بسا تعدادی از صاحبان این کرامت، ازرتبه حیوانیت هم نزول کنند،
همچنان که خداوند والا مرتبه در سوره فرقان آیه ۴۴ به آن اشاره دارد. عقل و فکر انسانها خصوصاً مسلمانان ازهمچون طلای نابیست که همواره در تیررس راهزنان قرار گرفته است.
مهاجمان فکری زیر نقاب علم و تکنولوژی، از کانالهای اینترنت، مطبوعات، رسانه،مراکزآموزش رسمی و…کارشان را شروع و گسترده ساخته‌اند و برای رسیدن به اهداف پلید خود از هیچ تلاشی فروگذار نمی کنند. نمونه بارزشان، براندازی خلافت عثمانی با آن عظمتش از طریق خام کردن و خواب کردن افکار مسلمانان بود!! واین جریان تا دنیا وجود دارد ادامه خواهد داشت، چرا که دشمن حقیقی و همیشگی ما بیکار نخواهد نشست و به سربازانش در هر زمان و شرایطی شیوه‌ی خام کردن افکار انسانها را با پیشرفته‌ترین مکانیزم‌ها، آموزش خواهد داد. همچنین فواید بیشمار تفکر و خردورزی که خداوند حکیم در قرآن کریم و رسول گرامیش-صلی‌الله علیه وآله وسلم- در سخنان گهربارش برای انسانها بیان نموده‌اند، دلیل بر این مدعاست که ما ضرورتاً بایستی به این امر مهم توجه مضاعف مبذول داریم.
اگر خواهان سعادت، رشد و ترقی در مسیر عبودیت هستیم، خواه ناخواه لازم است، اولاً خود را از خواب خرگوشی بیدار سازیم؛ ثانیاً برای بیدارسازی اطرافیان و افراد نیازمند، تمام کوشش خود را بکار گیریم، چرا که بیداری عده‌ی معدودی جوابگوی خنثی سازی نقشه‌های دشمنان نیست.
و اما چه موقع و کجا عملیات بیدارسازی را انجام دهیم؟ آیا محدود به زمان و مکان خاصی است؟ همچنان که در بحث غفلت، شیطان تمام تلاشش را بکار می‌گیرد تا انسانها در حسرت زمان گذشته و آرزوهای طولانی مدت آینده سیر دهد و از زمان حال غافل گرداند؛ در موضوع بیدارسازی شور و شعور یا همان تقویت و استفاده مثبت از نیروی مبارک تعقل، تفکر، تدبّر و تعلم، هیچ مرز زمانی و مکانی وجود ندارد؛ میدان این فعالیت بسیار وسیع است. انسان موفق، عبرت از گذشته و امید به آینده را نردبان ترقی برای زمان حال خود می‌سازد.
همچنانکه بدن انسان برای سالم ماندن و رشد متوازن نیاز به تغذیه سالم دارد، روح انسان بوسیله عقیده صحیح و عبودیت که نتیجه ذکر، تفکر و تعقل است، صیقل می یابد. همانطور که پروردگار دانا صفات خردمندان را ذکر و یاد الله در حالتهای ایستاده، نشسته و به پهلوخوابیده و تفکردر خلقت آسمانها و زمین می داند. نهایتاً صاحبان عقل و خرد بعد از استفاده مفید از ذکر و تفکر، به ثمر آن یعنی اعتراف به جهان‌بینی الهی دست می یابند ]آل عمران/۱۹۱ [. پیدا کردن شاهراه زندگی دو جهان بوسیله گوهرهای ذکر و تفکر مسئله ساده‌ای نیست که ما
خود را به خواب بزنیم و به ندای راحت طلبی و خیره شدن به زندگی مرفه پاسخ مثبت بدهیم! هر کسی می تواند محیط کار و زندگیش و حتی مسافرتها و تفریحاتش را به میدان تفکر تبدیل کند و بیشترین سرمایه را از عمل عاقلانه و متفکرانه نصیب خود و اطرافیانش گرداند.
و اما جواب سوال آخرو درواقع موضوع اصلی مقاله که همان چگونگی بیدار کردن مغزهاست؛ طبق تحقیقاتی که از قرآن کریم و احادیث نبوی و همچنین علوم تجربی بدست آمده، به ذکر نمونه هایی از هرکدام خواهیم پرداخت. خداوند به شیوه‌های مختلف قصد بیدار نمودن و ایجاد انگیزه تفکر در انسان را دارد؛ گاهی با طرح سوالی از خلقت جهان آفرینش بطور عام و اشاره به بعضی از مخلوقات بین زمین و آسمان از جمله نحوه به وجود آمدن انسان بطور خاص و زمانی بوسیله استفهام انکاری، پرسش از بدیهیات همچون نابرابری بینا و نابینا، نادان و دانا و در مقطعی دیگر، با تفصیل دادن آیات احکام و همچنین بیان مثلها و یادآوری سرنوشت گذشتگان و روش های دیگری که ظرفیت مقاله اجازه تفصیلات آن را به من نمی دهد؛ همه‌ی موارد فوق شاه راهایی است که خالق ما انسانها جهت بیداری عقل و شعور و تفکر ما بکار گرفته و بهترین روش های موجود می باشد؛ و چه مناسب است اینکه اصول انگیزش تفکر را در قالبهای جذاب هنر و تکنولوژی با توجه به شرایط سنی و محیطی، به مخاطبان و حتی مغزهای خودمان عرضه نمائیم تا حداکثر تأثیر را در بر داشته باشد ان‌شاءالله. فقط فراموش نکنیم، همانطور که خداوند حکیم مخاطب قرار دادن عقل و فهم و تفکر را به زمان و مکان خاصی محدود نکرده اند و تقریباً در کل قرآن مسئله‌ی بیدارسازی صورت گرفته است، ما نیز اگر خواهان استفاده عملی از مطلب موجود هستیم، لازم است بعنوان یک برنامه‌ی طولانی مدت و یکی از بزرگترین عبادات خود به مسئله بنگریم چون به صرف مطالعه دردی درمان نخواهد شد.
نمونه‌های مختلف از روشهای متفکر شدن از دیدگاه قرآن:
۱) تبیین، تفصیل و تفسیر مسائل و همچنین توجه در آیات احکام ]البقره/۱۷۹و۲۱۹ [
۲) محدود نکردن زمان و مکان به تفکر ]آل عمران/۱۱۹ [
۳) طرح سوال از بدیهیات بصورت استفهام انکاری ]انعام/۵۰ [
۴) بیان قصص گذشتگان ] اعراف/۱۷۶[
۵) توجه دادن به خلقت مخلوقاتی که در دید عموم هستند و همچنین دقت در اختلاف گیاهان با توجه به اشتراک در تغذیه ]الرعد/ ۳ و۴[
۶) توجه به مفاهیم و درون قرآن ]النحل/۴۴ [
۷) توجه به فرایند درست شدن خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها از جمله عسل ]النحل/۶۹ [
۸) مسافرت کردن ]الحج/۴۶ [
۹) نگاه کردن به طلوع و غروب ]الشعراء/۲۸[
۱۰) بازدید از مناطق بقایای عذاب، همچون زلزله، سیل، جنگ و… ]العنکبوت/۳۵[
۱۱) توجه به قانون زوجیت و ایجاد مودت و رحمت بین ازواج بعد از ازدواج.همچنین توجه به جمع بین دو مفهوم متضاد در یک چیز، مثل ترس و امید در صاعقه ]الروم ۲۱ و ۲۴[
۱۲) توجه به تغییر حالت جسمی و روانی پیران به دوران کودکی ]یس/۶۲[
۱۳) دقت در جریان مرگ ]الزمر/۴۲ [
۱۴) توجه به مراحل خلقت انسان از خاک تا رسیدن به پیری ]غافر/۶۷[
۱۵) مسخّر بودن زمین و آسمانها و هر آنچه بین آنهاست برای انسان ]الجاثیه/۱۳ [
و اما ذکر نمونه‌هایی از فواید متفکر شدن و ضررهای بی‌فکری نیز خالی از لطف نیست چرا که آگاهی از پیامهای مثبت و منفی هر چیزی، خود انگیزه‌ی مهمی درانجام یا ترک آن چیز خواهد بود.
فوائد تفکر و تعقل:
۱) انتخاب مصلحت‌های دنیا و آخرت از خلال آیات احکام ]البقره/۲۱۹[
۲) خردمند شدن و قدرت شناسایی دوست از دشمن ]آل عمران/ ۱۱۸ و ۱۹۱ [
۳) پی بردن به بهتر بودن زندگی اخروی ]انعام/۳۲[
۴) ظاهربین نبودن ]مائده/۱۰۰ [
۵) شناخت افراد عاقل از دیوانه ]اعراف/۱۸۴ [
۶) قدرت تشخیص قرآن با کتابهای دست بشر و فرق بین کافر و مؤمن ]الرعد/۱۹[
۷) پند و اندرز گرفتن از جریانات حال و گذشته ]ابراهیم/۴۳ [
۸) شنیدن اقوال مختلف و تبعیت از بهترین قولها ]الزمر/۱۸[
۹) قرآن وسیله بیداری و هوشیاری عاقلان ]انبیاء/۱۰ [
۱۰) عبرت از مثالها و تشبیهات قرآنی ]العنکبوت/۴۳[
۱۱) قال رسول‌الله-صلی الله علیه وآله وسلم-:«أفضل العباده التفکر»] از أنس/ جامع المسانید [
۱۲) قال رسول‌الله-صلی‌الله علیه وآله وسلم-:«تفکر فی عظمه‌الله و جنته ونارٌه ساعهً خیر من قیام لیلهٍ و خیرُ الناسِ المتفکرون فی الآءِ اللهِ و شرَّهم
من لا یتفکر فی الآءِ الله» ]از ابن عباس/ جامع المسانید[
۱۳) ایجاد رأی و نظر صحیح در امور و مصونیت از لغزشها و همچنین دعوت به نیکی‌ها
۱۴) پیشرفت و ترقی جوامع بشری در حوزه‌های مختلف، نتیجه‌ی استفاده صحیح از تفکر میباشد.
۱۵) سعادت و آرامش دو جهان از فوائد مهم تفکر و تدبر در دو کتاب خواندنی(قرآن) و دیدنی(جهان آفرینش) میباشد.
مضرات بی‌فکری و بی‌خردی:
۱) تشبیه به کر و کور و لال بودن ]البقره/۱۷۱[
۲) حرام خدا را حلال و حلال را حرام شمردن [ مائده/۱۰۳[
۳) امید به بخشش با توجه به اصرار بر گناه] اعراف/۱۶۹ [
۴) معرفی به عنوان بدترین انسانها] انفال/۲۲ [
۵) عدم تأثیرپذیری از نصیحت‌های دیگران ]یونس/۴۲ [
۶) تهدیدشدگان به عذاب الهی ]یونس/۱۰۰ [
۷) عبادت غیر خدا ]انبیاء/۶۷ [
۸) معرفی آنها از طرف خدا بعنوان حیوان و بدتر از آن ]الفرقان/۴۴ [
۹) مشرک شدن ]العنکبوت/۶۳ [
۱۰) عدم رعایت آداب اجتماعی ]حجرات/۴ [
۱۱) ویژگی یهودیانی که با حق ناسازگارند ]حشر/۱۴ [
۱۲) اعتراف دوزخیان به عدم استفاده از عقلشان برای رسیدن به حقیقت ]الملک/۱۰ [
۱۳) دچارشدن به غفلت از خویش و هدف و پروردگار خویشتن
۱۴) غالب شدن حجابهای تعصب، شهوت، شهرت، هوای نفس و… بر غیر متفکرین
۱۵) متضرر شدن دردنیا و آخرت خط قرمز تفکر، طبق حدیث رسول‌الله-صلی‌الله علیه وآله وسلم- تفکر در ذات خداوند میباشد.
سؤالی که در آخر بحث به ذهن می‌آید این است که با توجه به انگیزه‌ها و فواید تفکر و همچنین مضرات به خواب کردن افکار، چرا بسیاری از انسانها آن را بصورت راکد گذاشته‌اند و یا استفاده منفی و کنترل نشده از آن می نمایند؟! بنظر میرسد دو علت عمده در این مسئله دخیل باشند:
۱-غفلت اجتماعی که گروه‌های مسئول تربیت افراد، در آن نقش بسزایی دارند؛ همچون والدین، معلمین، دعوتگران، مسئولین جامعه و… که این مسئله، خود میتوانددو منشأ داشته باشد:
الف) ممکن است خودشان همانگونه بصورت تقلیدی پرورش یافته باشند.
ب) بخاطر حفظ مصالح خود و جایگاهشان، سعی در بخواب نمودن افکار عمومی داشته باشند.
۲-غفلت فردی که زائیده‌ی راحت‌طلبی نفس و اطاعت بی چون و چرا از شیطان میباشد. به هر صورت با توجه به مکلف بودن انسان و دارا بودن عقل و فکر و استعداد، راهی برای شانه خالی کردن از بار مسئولیت تفکر وجود ندارد، هر چند که غفلت بطور اجتماعی صورت گرفته باشد.
به امید روزی که همه‌ی مسئولین دینی و اجتماعی برای فعال سازی افکار کودکان، نوجوانان و جوانان عزیز با الهام از روشهای قرآنی، در قالبهای جذاب و متنوع بصورت طولانی مدت برنامه ریزی هدفمند داشته باشند.
منابع:
· قرآن کریم
تفسیر نور/ آقای خرمدل
احادیث رسول‌الله-صلی‌الله علیه وآله وسلم-/ جامع المسانید
تهاجم فکری/ حیدر عثمان- ترجمه محمد حسن پور
غافلان را آگاه سازیم/ علامه ابواللیث سمرقندی- ترجمه محمدطاهر احمدی زاده مقدم
عبادتهای تفکر/ عمروخالد- ترجمه دکتر ساعدی
اینترنت
فاطمه شاکری